Tre fitues ngjiten sonte në skenën e Teatrit D’Annunzio të Peskarës, për të tërhequr çmimet e edicionit të 35-të të Premio Flaiano: Alberto Arbasino, për “L’ingegnere in blu”, Ismail Kadare për “Vajza e Agamemnonit” dhe Alice Munro për “La vista da Castle Rock”. Vetëm njërit prej tyre, një juri me 200 lexues do t’i japë po sonte çmimin Superflaiano 2008.
Ka imazhe të cilat tek i jep fund një libri, të mbeten në mendje si të ishin emblema. Tek “Pasardhësi”, romani i fundit i Ismail Kadaresë, është emblema e “Udhëheqësit” – Enver Hoxha, diktatori që për dyzet vjet pati nën hyqëm Shqipërinë, që nga fundi i Luftës deri në vdekje, më 1985 – i cili hyn me hapjen e shtëpisë së re të pasardhësit të tij. Oborri, me madhështinë e tij, duket sikur parallogarit kalimin e pushteteve ndërmjet dy burrave, që duhet të ndodhë me vdekjen e Udhëheqësit. Dhe ja, diktatori i plakur, gati i verbër tashmë, me mantel të gjatë të zi, që luan me çelësin modern mbi një faqe muri të sallonit: më një anë ka boll dritë, po më anë tjetër, dhoma zhytet në terr. Me të njëjtin vullnet lojcak, “Prijësi”, Udhëheqësi, do të vendosë për jetën e besnikut të tij: me të vërtetë do të ndodhë apo do të jetë ai që vdes i pari, duke u larguar në rrethana misterioze? I përfunduar më 2004, “Pasardhësi” është pjesa e dytë e diptikut për të cilin Kadare u frymëzua, në vitet 1984 dhe 1986 nga romani “Vajza e Agamenonit”.
“L’Unità”: “Vajza e Agamemnonit” dhe “Pasardhësi” është një diptik që meriton të përkufizohet jo si një roman, por si “romani” i totalitarizmit. Zoti, Kadare, ç’është totalitarizmi?
Kadare: Është një formë e pushtetit që bota e njeh mirë, që është zhvilluar në mijëvjeçarë, por një realitet që është i përsëritur. Është një pushtet absolut që nuk e duron dot çarjen. Kompleksi i totalitarizmit, sëmundja e tij fatale është që e para vrimë që hapet në trupin e tij, paracakton fundin. Prandaj nuk i duron dot plasaritjet.
Zakonisht thuhet se ishte nëntëqinda ajo që i polli totalitarizmat, pra fashizmin dhe komunizmin. Para tyre, cilët ishin prototipat?
Kadare: Sistemi i pushtetit të egjiptianëve, për shembull. Grekët e kanë shkruar, për tragjedinë greke e kam fjalën, duke treguar çka ndodhte në botën rreth e rrotull. Kurse “tirania” greke ishte më shumë një oligarki, tiranë kanë pas qenë nja tridhjetë, dhe kjo ndryshon shumë. Mendoni sikur të kishin qenë tridhjetë Stalinë apo tridhjetë Musolinë…
Megjithatë, memoria e totalitarizmit, ai kontroll që ishte ushtruar deri në ashtin e ndërgjegjes, ngjan sikur është zhdukur ndërsa dëgjon sot, njerëz të thjeshtë dhe jo intelektualë, që vijnë nga vendet e Evropës Lindore. Rusë, rumunë, shqiptarë flasin me nostalgji për të kaluarën, për modelin e drejtësisë sociale dhe më shumë ankohen për mungesën e lirisë. Përse vallë totalitarizmi shuhet kaq lehtë?
Mekanizmi i harresës nuk është absurd, është i pashmangshëm. Pa harresën nuk do të mundemi të kemi memorie. Por ndodh që harrohet shumë. Mekanizmi merr goditje, funksionon keq.
“L’Unità”: Thuhet “komunizmi”, në njëjës. Në fakt, gjithkush pati të vetin. Çfarë tiparesh kishte komunizmi shqiptar?
Kadare: Ishte më i keqi. Ose më mirë, më i keqi mbas komunizmit kamboxhian dhe atij kinez. Menjëherë pas tyre vjen komunizmi ynë dhe ai rumun. Ishte një mozaik në dy periudha, staliniste dhe post-staliniste. Komunizmi aziatik ishte më i ashpri, atje persekutimi i shkrimtarëve dhe intelektualëve arriti në nivele të paimagjinueshme, në këtë kuptim, Revolucioni Kulturor kinez ishte kasaphana më e madhe në histori, megjithatë komunizmi kinez akoma nuk është studiuar si duhet.
“L’Unità”: Ngaqë Republika Popullore rron akoma?
Kadare: Edhe ngaqë në Perëndim kishte “maîtres-à-penser” që Kina i mbështeste.
“L’Unità”: Sipas këtij skenari, jeni përpjekur të sillni një frymë më të thellë lirie në Shqipëri?
Kadare: Si askush tjetër arrita që më 1980 të shkruaj një roman 600 faqe, “Koncerti”, ku tregoja një kasaphanë të intelektualëve dhe vdekjen që ngutej brenda kupolës së pushtetit. Hiqja një paralele mes Makbethit i cili në tragjedinë e Shekspirit vret mbretin, dhe Kinës ku mbret ishte Mao Ce Duni, që kishte vrarë kandidatin e radhës Lin Piao. Shkruaja emra dhe mbiemra. E përfundova romanin ndërsa Enver Hoxha likuidonte, atë, besnikun e tij, Mehmet Shehun. Ishte në përfytyrimin e Hoxhës dhe romani nuk do të dilte deri në vdekjen e tij. Megjithatë kisha arritur ta shkruaja.
“L’Unità”: U larguat nga Shqipëria më 1990, pesë vjet pas vdekjes së Hoxhës. Përse nuk e kishit bërë më përpara? Çfarë statusi gëzonit? Jetonit me letërsi? Ju donin apo ndalonin?
Kadare: Ishte e vështirë t’i ikje diktaturës, ishte rreziku për reprezalje ndaj familjes sime. Në Shqipëri më kanë dashur përparimtarët, studentët dhe profesorët, po edhe njerëzit e thjeshtë, dhe urrehesha nga militantët fanatikë të regjimit dhe mbikëqyresha nga sigurimi. Statusi im, pas vitit 1970, ishte vërtet i çuditshëm, sepse atë vit veprat e mia filluan të përkthehen në shumë gjuhë, dhe kështu që më donin qoftë në atdhe, qoftë në Perëndim armik numër një të të cilit më konsideronin. Isha një paradoks, isha “shkrimtari” i një vendi stalinist që Perëndimi e pëlqente. E dija që kisha dy tipa lexuesish, shqiptarët e indoktrinuar dhe lexuesit përtej, ndërkombëtarë, të lirë. Po, kam jetuar me letërsinë time.
“L’Unità”: Njëkohësisht me pjesën e dytë të diptikut romanesk, dalin në Itali dy ese tuajat, “Dantja i pashmangshëm” nga “Fandango Libri”, dhe “Eskili, ky humbës i madh”, nga një shtëpi botuese e re, “Controluce”. Risjellja e tragjedisë klasike është, në këto dy romane, eksplicite që nga titulli i të parit. Cilësori “dantesk” përshkruan ferrin e zymtë, në të cilin del figura e “Prijësit”, Udhëheqësi, diktatori. Ç’rol kanë pasur në formimin tuaj grekët më një anë dhe Dante?
Kadare: Një ndikim të thellë, ngritën majën më të lartë të artit. Pikërisht këtë kam dashur të shpreh në esetë e mia. Që eseja për Danten ka dalë së fundi në Itali është një kënaqësi, është një nder. Ngjarja që rrëfeni në të dy romanet është konfiguruar nga “Orestia”. Por Pasardhësi/Agamemnon për të bërë karrierë nuk sakrifikon thjesht trupin e së bijës, Suzana/Ifigjenia. Më në thellësi, është seksualiteti. Vajza duhet të heqë dorë nga dashuria e saj. Përse e keni kufizuar sakrificën e Suzanës në këtë sferë dhe në të kundërt nuk keni folur për dashurinë, zemrën, për ndjenjat? Doja që sakrificës t’i jepja një konotacion “gjenetik”, diçka që të fliste për mundësinë e ndryshimit në thellësi të natyrës njerëzore. E duke theksuar këtë anë të dashurisë: totalitarizmi e nënshtron dashurinë si gjithë pasionet, çka sjell një gjendje shumë të mjerueshme, primitive.
“L’Unità”:Pas rënies së regjimit ju kishit mundësi të ktheheshit në Shqipëri. U kthyet menjëherë? Po sot si është vendi në raport me të kaluarën?
Kadare: Nuk është as vend i pasur, as i lumtur. Unë u ktheva menjëherë këtu, sapo mu krijua mundësia, isha betuar dhe e mbajta fjalën. Gjysmën e vitit jetoj afër Durrësit, buzë detit, në një vend emri i të cilit është i lashtë dhe do të thotë “mal i robit”. Me lirinë e fituar Shqipëria mund të ishte sot një vend i lumtur. Por duhet më shumë. Unë besoj se e meriton.
Marrë nga e përditshmja italiane “L’Unità”.
Promo
Reklamo këtuLufta Prigozhin - Putin
Më shumë![Investoni në të ardhmen tuaj – bli banesë në ‘Arbëri’ tani! ID-140](https://telegrafi.com/wp-content/uploads/2024/02/Screenshot-2024-02-20-142648-380x233.png)
Investoni në të ardhmen tuaj – bli banesë në ‘Arbëri’ tani! ID-140
![Shitet banesa në Fushë Kosovë në një vendodhje perfekte – 80.5m², çmimi 62,000Euro! ID-254](https://telegrafi.com/wp-content/uploads/2024/02/1a-1-380x233.jpg)
Shitet banesa në Fushë Kosovë në një vendodhje perfekte – 80.5m², çmimi 62,000Euro! ID-254
![Ideale për zyre – në qendër të Prishtinës lëshohet banesa me qira ID-253](https://telegrafi.com/wp-content/uploads/2024/02/DSC00994-380x233.jpg)
Ideale për zyre – në qendër të Prishtinës lëshohet banesa me qira ID-253
![Bli shtëpinë e ëndrrave tuaja në Prishtinë – ZBRITJE në çmim, kapni mundësinë tani! ID-123](https://telegrafi.com/wp-content/uploads/2023/07/foto-kryesore-per-tlgre-380x233.jpg)
Bli shtëpinë e ëndrrave tuaja në Prishtinë – ZBRITJE në çmim, kapni mundësinë tani! ID-123
![Krijo hapësirën tënde të biznesit – zyre me qira te 4 Llulat – 300€/muaj ID-252](https://telegrafi.com/wp-content/uploads/2024/02/Template-per-Instagram-380x233.jpg)
Krijo hapësirën tënde të biznesit – zyre me qira te 4 Llulat – 300€/muaj ID-252
Më të lexuarat
![Sancho zbulon arsyen pse u transferua tek Chelsea, ka një mesazh edhe për tifozët e Man Utd](https://telegrafi.com/wp-content/uploads/2024/08/jadon-780x439.jpg)
Sancho zbulon arsyen pse u transferua tek Chelsea, ka një mesazh edhe për tifozët e Man Utd
![Aksioni në veri, SHBA vlerëson përkushtimin e Presidentes për një koordinim me bashkësinë ndërkombëtare](https://telegrafi.com/wp-content/uploads/2024/08/457522822_889442396548148_2573989000102348321_n-780x439.jpg)
Aksioni në veri, SHBA vlerëson përkushtimin e Presidentes për një koordinim me bashkësinë ndërkombëtare
![Krisje në kampin e Milanit? Leao dhe Hernandez ‘injoruan’ trajnerin dhe bashkëlojtarët](https://telegrafi.com/wp-content/uploads/2024/08/page-140-780x439.jpg)
Krisje në kampin e Milanit? Leao dhe Hernandez ‘injoruan’ trajnerin dhe bashkëlojtarët
![Në Adriatik është filmuar diçka ‘që rrëshqiste’ përgjatë sipërfaqes së detit – bie në sy një koment ‘për çmimet e larta’ në Kroaci](https://telegrafi.com/wp-content/uploads/2024/08/Screenshot_21-6-780x439.jpg)
Në Adriatik është filmuar diçka ‘që rrëshqiste’ përgjatë sipërfaqes së detit – bie në sy një koment ‘për çmimet e larta’ në Kroaci
![Japonezja shpenzoi vetëm 1 euro në ditë për ushqim, më pas bleu tre shtëpi: Ëndrra mu realizua në moshën 37-vjeçare](https://telegrafi.com/wp-content/uploads/2024/08/Screenshot-2024-08-31-175653-780x439.png)
Japonezja shpenzoi vetëm 1 euro në ditë për ushqim, më pas bleu tre shtëpi: Ëndrra mu realizua në moshën 37-vjeçare
![Presidenti serb dhe ai malazez përplasen në Pragë për çështjen e Kosovës](https://telegrafi.com/wp-content/uploads/2024/08/3960727_profimedia0903440274_ls-780x439.jpg)
Presidenti serb dhe ai malazez përplasen në Pragë për çështjen e Kosovës