Gjuha, identiteti dhe fragmentimi shqiptar në Ballkan

Nga kërkesat e studentëve në Maqedoninë e Veriut te kriza e vizionit kombëtar shqiptar

Albert Z. Zholi

Kërkesat e studentëve shqiptarë në Maqedonia e Veriut për përdorimin e plotë dhe të barabartë të gjuhës shqipe në institucionet publike, tashmë po marrin një kuptim shumë më të thellë sesa ai administrativ. Ato nuk janë thjesht kërkesa teknike për tabela dygjuhëshe, dokumente universitare apo komunikim institucional. Ato përfaqësojnë një betejë për dinjitet politik, për barazi reale dhe për njohje të plotë të subjektivitetit shqiptar në shtetin maqedonas. Në thelb, debati për gjuhën është gjithmonë debat për pushtetin. Gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi; ajo është instrument identiteti, memorie historike dhe legjitimiteti politik. Kur një komunitet lufton për gjuhën e vet, ai lufton për praninë e vet në histori dhe në të ardhmen. Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut nuk po kërkojnë privilegje. Ata po kërkojnë zbatimin e një parimi themelor demokratik, barazinë. Por, kjo çështje lokale pasqyron një krizë shumë më të gjerë që përfshin të gjithë hapësirën shqiptare në Ballkan.

Paradoksi shqiptar, më shumë shtete, më pak bashkërendim

Sot shqiptarët ndodhen në një situatë paradoksale historike. Kurrë më parë nuk kanë pasur më shumë institucione, më shumë përfaqësim politik dhe më shumë hapësira shtetërore se sot. Ekziston Shqipëria si shtet i konsoliduar ndërkombëtarisht; Kosova si realitet shtetëror funksional dhe faktor politik rajonal; shqiptarët janë pjesë përbërëse e institucioneve shtetërore në Maqedoninë e Veriut, kanë rol të rëndësishëm politik në Mali i Zi dhe përfaqësim të caktuar në Serbi, veçanërisht në Luginën e Preshevës. Megjithatë, pikërisht në këtë moment të zgjerimit institucional, shqiptarët duken më të fragmentuar politikisht dhe më të dobët në koordinimin strategjik kombëtar. Ka një mungesë të theksuar të një vizioni të përbashkët afatgjatë. Politikat shqiptare shpesh zhvillohen në mënyrë të ndarë, të kushtëzuara nga interesat e ngushta partiake, rajonale apo personale, ndërsa mungon një platformë e përbashkët kombëtare për çështje jetike si arsimi, kultura, diplomacia, ekonomia dhe mbrojtja e të drejtave kombëtare në rajon. Në vend të një strategjie gjithëshqiptare, ekziston një politikë e fragmentuar e mbijetesës së përditshme. Ky fragmentim bëhet edhe më i rrezikshëm kur përballë shqiptarëve shfaqen projekte të organizuara ideologjike nga qarqe të ndryshme nacionaliste në rajon, të cilat vazhdojnë të trajtojnë çështjen shqiptare jo si realitet demokratik europian, por si “problem historik” për t’u kontrolluar ose minimizuar.

Rikthimi i nacionalizmave të vjetra

Ballkani nuk ka hyrë ende plotësisht në epokën postnacionaliste. Përkundrazi, shumë vende të rajonit po përjetojnë rikthimin e diskurseve etnocentrike, ku historia përdoret si armë politike dhe identiteti kombëtar instrumentalizohet për konsum të brendshëm politik. Në këtë kontekst, shqiptarët shpesh paraqiten si faktor destabilizues, pavarësisht se në shumicën e rasteve kërkesat e tyre lidhen me standarde bazë demokratike: përdorimin e gjuhës, përfaqësimin proporcional, decentralizimin, arsimin dhe barazinë qytetare. Kjo klimë prodhon një tension të vazhdueshëm psikologjik dhe politik për shqiptarët në rajon. Ata detyrohen vazhdimisht të mbrojnë ekzistencën e tyre politike, historinë e tyre dhe legjitimitetin e të drejtave të tyre, edhe pse janë popull autokton në Ballkan dhe faktor historik i padiskutueshëm në rajon. Pikërisht për këtë arsye, protestat apo kërkesat e studentëve shqiptarë në Maqedoninë e Veriut nuk duhen parë si episode të izoluara. Ato janë simptomë e një çështjeje më të madhe: mungesës së përfundimit të barazisë reale shqiptare në Ballkan.

Elitat shqiptare dhe mungesa e një doktrine kombëtare

Një nga problemet më të mëdha të politikës shqiptare sot është mungesa e elitave strategjike. Shqiptarët kanë prodhuar shumë liderë politikë, por pak mendim afatgjatë shtetformues. Diskursi politik dominohet nga zgjedhjet e radhës, koalicionet momentale dhe lufta për pushtet, ndërsa çështjet kombëtare trajtohen shpesh në mënyrë emocionale, sporadike ose propagandistike. Nuk ekziston një doktrinë moderne shqiptare që të përcaktojë qartë interesat kombëtare në shekullin XXI: Si duhet të koordinohen politikat arsimore mes Shqipërisë dhe Kosovës? Si mbrohen shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, Luginën e Preshevës dhe Mal të Zi? Si ndërtohet një hapësirë e përbashkët ekonomike dhe kulturore shqiptare? Si forcohet diplomacia shqiptare në arenën ndërkombëtare? Si ndërtohet një identitet modern europian pa humbur vetëdijen kombëtare? Pa përgjigje serioze ndaj këtyre pyetjeve, shqiptarët rrezikojnë të mbeten numerikisht të pranishëm, por strategjikisht të dobët.

Gjuha shqipe si vijë mbrojtëse identitare

Historia e shqiptarëve ka treguar se gjuha ka qenë elementi kryesor i mbijetesës kombëtare. Në periudha kur shqiptarët nuk kishin shtet, ushtri apo institucione të forta, ishte gjuha ajo që ruajti identitetin kolektiv. Për këtë arsye, çdo debat për përdorimin e shqipes ka dimension shumë më të madh sesa administrata. Çdo kufizim i saj perceptohet si kufizim i vetë pranisë shqiptare. Dhe çdo avancim i saj shihet si fitore e dinjitetit kolektiv. Studentët shqiptarë në Maqedoninë e Veriut po artikulojnë pikërisht këtë ndjeshmëri historike. Ata përfaqësojnë një brez që nuk kërkon konflikt, por barazi; jo privilegj etnik, por standard europian; jo dominim, por njohje të plotë. Në një Ballkan ku identitetet vazhdojnë të mbeten faktor politik i fuqishëm, mohimi i gjuhës apo relativizimi i saj nuk sjell stabilitet. Përkundrazi, prodhon frustrim, mosbesim dhe polarizim.

Shqiptarët përballë sfidës së shekullit XXI

Sfida kryesore e shqiptarëve sot nuk është më vetëm mbijetesa fizike apo njohja ndërkombëtare. Sfida është ndërtimi i një vizioni të përbashkët strategjik. Nëse shekulli XX ishte shekulli i mbijetesës kombëtare shqiptare, shekulli XXI duhet të jetë shekulli i organizimit kombëtar modern. Kjo nuk nënkupton nacionalizëm agresiv apo projekte destabilizuese. Përkundrazi, nënkupton: koordinim institucional; harmonizim kulturor dhe arsimor; mbrojtje të të drejtave të shqiptarëve në rajon; zhvillim ekonomik të përbashkët; diplomaci më aktive dhe profesionale; krijimin e një elite intelektuale me vizion afatgjatë. Në të kundërt, shqiptarët rrezikojnë të hyjnë në një epokë ku kanë më shumë flamuj dhe institucione, por më pak ndikim real.

Jo si debat

Kërkesat e studentëve shqiptarë në Maqedoninë e Veriut janë shumë më tepër sesa një debat për përdorimin e gjuhës shqipe në institucione. Ato janë pasqyrë e dilemës së madhe shqiptare në Ballkan: si të ruhet identiteti, dinjiteti dhe barazia politike në një rajon ku historia vazhdon të mos jetë plotësisht e mbyllur. Shqiptarët sot nuk vuajnë nga mungesa e potencialit. Vuajnë nga mungesa e koordinimit, e vizionit strategjik dhe e një platforme të përbashkët kombëtare. Dhe pikërisht këtu qëndron sfida më e madhe e së ardhmes. Sepse kombet nuk dobësohen vetëm nga armiqtë e jashtëm. Shpesh ato dobësohen nga paaftësia për të menduar dhe vepruar së bashku.