Kritikat ndaj sistemit francez të drejtësisë janë shtuar ndjeshëm pas vrasjes tragjike të një nxënëseje 11-vjeçare, duke rikthyer në qendër të debatit çështjen e mungesës së burimeve dhe kapaciteteve në gjyqësor.
Ngjarja ka shkaktuar zemërim të madh në opinionin publik, pasi doli se autoritetet nuk kishin hetuar plotësisht të dyshuarin, i cili më herët ishte përballur me akuza për abuzim seksual ndaj fëmijëve.
Vajza, e identifikuar nga mediat vetëm si Lyhanna, u zhduk më 29 maj pranë qytetit Fleurance në jugperëndim të Francës. Ajo ishte parë për herë të fundit duke hipur në automjetin e një burri. Më pas, autoritetet nisën kërkimet, ndërsa rasti përfundoi në tragjedi, duke nxitur pyetje serioze mbi mënyrën se si institucionet kishin trajtuar denoncimet e mëparshme ndaj të dyshuarit.
Rasti ka ringjallur debatin mbi gjendjen e sistemit gjyqësor francez, i cili prej vitesh përballet me mungesë gjyqtarësh dhe stafesh mbështetëse. Kritikët argumentojnë se ngarkesa e madhe e dosjeve dhe burimet e kufizuara mund të kenë ndikuar në mosveprimin e duhur ndaj rasteve të ndjeshme, duke ngritur shqetësime për sigurinë publike dhe mbrojtjen e fëmijëve.
Ngjarja ka hapur gjithashtu diskutime më të gjera në nivel evropian, pasi shumë vende të kontinentit përballen me sfida të ngjashme në sistemet e tyre të drejtësisë, megjithëse Franca konsiderohet ndër shtetet me numër relativisht të ulët gjyqtarësh krahasuar me nevojat e saj, shkruan euronews.
Një burrë 41-vjeçar, baba i dy fëmijëve dhe prind i një vajze që ishte shoqe shkolle me Lyhannën, është arrestuar si i dyshuari kryesor për vrasjen e 11-vjeçares.
Rasti ka tronditur opinionin publik francez, pasi hetimet kanë zbuluar se i dyshuari ishte përmendur në katër incidente të veçanta që përfshinin vajza të mitura gjatë viteve të fundit. Megjithatë, këto raste nuk ishin hetuar në mënyrë të plotë nga autoritetet, duke ngritur pikëpyetje serioze mbi funksionimin e sistemit të drejtësisë.
Zbulimet kanë shkaktuar reagime të forta në Francë, ndërsa presidenti francez, Emmanuel Macron, i cilësoi këto dështime si “të papranueshme” dhe kërkoi sqarime për mënyrën se si ishin trajtuar denoncimet e mëparshme, transmeton Telegrafi.
Ngjarja ka ringjallur debatin mbi mungesën e investimeve dhe burimeve në sistemin gjyqësor francez. Sipas të dhënave të Këshillit të Evropës, në vitin 2022 Franca kishte vetëm rreth 11 gjyqtarë profesionistë për çdo 100 mijë banorë, një shifër dukshëm më e ulët se mesatarja evropiane prej 22 gjyqtarësh për të njëjtin numër banorësh.
Kritikët argumentojnë se mungesa e personelit dhe ngarkesa e madhe e gjykatave mund të kenë ndikuar në moshetimin e duhur të rasteve të ndjeshme, duke e bërë tragjedinë e Lyhannës simbol të problemeve më të gjera me të cilat përballet sistemi francez i drejtësisë.
Si krahasohet pjesa tjetër e Evropës?
Megjithëse numri i gjyqtarëve në Evropë mbetet relativisht i lartë, të dhënat tregojnë një prirje në rënie. Sipas statistikave më të fundit të Eurostatit, Bashkimi Evropian ka regjistruar një ulje prej rreth 12 për qind të numrit të gjyqtarëve profesionistë ndërmjet viteve 2019 dhe 2024. Në vitin 2024, në vendet e BE-së ishin të punësuar gjithsej 70.348 gjyqtarë profesionistë.
Vendet e Evropës Lindore vazhdojnë të kenë një numër relativisht të lartë gjyqtarësh dhe personeli ndihmës në raport me popullsinë. Sipas Këshillit të Evropës, kjo lidhet me ndikimin historik të sistemit juridik gjermanik, i cili ka formësuar organizimin e drejtësisë në shumë prej këtyre shteteve.
Ky model ligjor bazohet kryesisht në sistemin inkuizitor, ku gjyqtarët luajnë një rol shumë më aktiv në proces sesa në sistemet anglo-saksone. Ata jo vetëm që shqyrtojnë provat e paraqitura nga palët, por gjithashtu drejtojnë hetimin gjyqësor, marrin në pyetje dëshmitarët dhe mund të urdhërojnë mbledhjen e provave shtesë.
Për shkak të këtij roli më të zgjeruar të gjyqtarëve, çdo çështje zakonisht kërkon më shumë kohë për t’u trajtuar dhe shpesh përfshin një trup gjykues më të madh. Kjo shpjegon pjesërisht pse vendet që ndjekin këtë traditë juridike kanë nevojë për më shumë gjyqtarë dhe staf mbështetës krahasuar me shtetet që zbatojnë modele të tjera të drejtësisë.
Shtetet me traditë të së drejtës gjermanike priren gjithashtu të kenë një strukturë gjyqësore më të specializuar, me gjykata të ndara në nivele dhe fusha të ndryshme, si dhe me trupa gjyqtarësh që vendosin në kolegje, në vend të një gjyqtari të vetëm që drejton procesin.
Në Bashkimin Evropian, sipas të dhënave për vitin 2022, vendet me numrin më të lartë të gjyqtarëve profesionistë për 100 mijë banorë ishin Kroacia (42.4), Sllovenia (40.7) dhe Greqia (37.3).
Duke e zgjeruar analizën në të gjithë Evropën, Monako del në krye si vendi me raportin më të lartë të gjyqtarëve profesionistë, me mbi 102 gjyqtarë për 100 mijë banorë. Pas saj renditet Mali i Zi, i cili ka të njëjtin nivel si Kroacia, me 42.4 gjyqtarë për 100 mijë banorë.
Në kontrast, vendet e Evropës Perëndimore dhe Jugore, të cilat bazohen në tradita të ndryshme juridike si e drejta nordike, sistemi i së drejtës së përbashkët (common law) apo e drejta napoleonike, zakonisht kanë një numër më të ulët gjyqtarësh profesionistë për çdo 100 mijë banorë.
Edhe pse vendet me sistem napoleonik ndjekin gjithashtu një model inkuizitor të drejtësisë, ato janë përgjithësisht më pak të fragmentuara në degë dhe struktura të specializuara gjykatash krahasuar me sistemet gjermanike. Si pasojë, organizimi institucional është më i thjeshtë dhe kërkon më pak staf gjyqësor për të funksionuar.
Ndërkohë, vendet që zbatojnë sistemin e së drejtës “common law” përdorin një model kundërshtues (adversarial), ku gjyqtarët kanë një rol më pasiv, duke vepruar kryesisht si arbitra që garantojnë zhvillimin e drejtë të procesit dhe marrin vendime mbi çështjet ligjore, pa e udhëhequr vetë hetimin. Si pasojë, nevoja për një numër të madh gjyqtarësh është më e ulët.
Sipas të dhënave për vitin 2022, në Bashkimin Evropian, Irlanda (3.3 gjyqtarë për 100 mijë banorë), Danimarka (6.5) dhe Malta (9) renditen ndër vendet me numrin më të ulët të gjyqtarëve profesionistë në raport me popullsinë.
Në një kontekst më të gjerë evropian, të njëjtin trend e ndjekin edhe vendet e Mbretërisë së Bashkuar. Në Angli dhe Uells numri i gjyqtarëve është më pak se tre për 100 mijë banorë, ndërsa Skocia ka rreth 3.6 dhe Irlanda e Veriut 3.7 gjyqtarë për të njëjtin tregues.
Pabarazia në numrin e gjyqtarëve mund të shpjegohet pjesërisht nga diversiteti i organizimit të sistemeve gjyqësore dhe traditave ligjore në Evropë.
Për shembull, raporti relativisht i ulët i gjyqtarëve profesionistë në Mbretërinë e Bashkuar lidhet me faktin se një pjesë e madhe e çështjeve trajtohet nga Gjykatat e Magjistratëve, të cilat përbëhen nga gjyqtarë jo-profesionistë (lay magistrates). Sipas Këshillit të Evropës, kjo strukturë bën që shumë raste të zgjidhen jashtë sistemit të gjyqtarëve të karrierës, duke ulur kështu numrin e tyre në raport me popullsinë.
Në këtë mënyrë, dallimet midis vendeve nuk lidhen vetëm me kapacitetin apo mungesën e burimeve, por edhe me mënyrën se si është ndërtuar vetë sistemi i drejtësisë dhe si shpërndahen funksionet brenda tij.
Për më tepër, ndërsa sistemet gjyqësore në mbarë Evropën po përballen me presion në rritje, disa vende si Austria, Gjermania, Lituania, Portugalia dhe Rumania kanë ndërmarrë masa për të adresuar rënien e numrit të aplikantëve në profesionin e drejtësisë. Këto masa përfshijnë rritjen e pagave dhe përmirësimin e kushteve të punës, me synimin për ta bërë më tërheqës karrierën në sistemin gjyqësor.
Sa i përket Francës, pas tragjedisë së Lyhannës, Ministri i Drejtësisë, Gerald Darmanin, ka udhëzuar prokurorët në të gjithë vendin që të rishikojnë rreth 70 mijë raste të hapura që lidhen me dhunën ndaj të miturve, me afat deri më 14 korrik. Këto dosje do të trajtohen si “prioritet absolut”, në një përpjekje për të forcuar reagimin institucional ndaj krimeve të tilla dhe për të shmangur dështime të ngjashme në të ardhmen. /Telegrafi/
