Ndërsa luftërat po zgjerohen dhe besimi ndaj Uashingtonit po zbehet, Evropa po riarmatoset dhe po përgatitet për një realitet të ri, ku mund të detyrohet t’i mbrojë vetë interesat e saj, pa u mbështetur plotësisht te SHBA-ja.
Kontinenti evropian tashmë po përballet me një pyetje që deri vonë dukej e paimagjinueshme: a mund të vazhdojë ende të mbështetet te aleatët e saj për sigurinë dhe mbrojtjen, shkruan euronews.
Nga pushtimi i plotë i Ukrainës nga Rusia dhe tensionet në Lindjen e Mesme, deri te rivaliteti gjithnjë e më i fortë mes SHBA-së dhe Kinës, Bashkimi Evropian po përballet me një realitet të ri global, ku fuqia ushtarake dhe interesat strategjike po marrin përparësi ndaj bashkëpunimit dhe rendit ndërkombëtar të bazuar në rregulla.
“Për herë të parë në kujtesën tonë, ne jemi vërtet vetëm”, deklaroi javën e kaluar ish-kryeministri italian Mario Draghi, duke përshkruar pasigurinë në rritje që po ndihet në kryeqytetet evropiane.
Kjo ndjesi po reflekton një ndryshim të thellë në mënyrën se si Evropa po e sheh sigurinë dhe të ardhmen e saj. Qeveritë në mbarë kontinentin po rishqyrtojnë bindjet e vjetra për aleancat, mbrojtjen dhe stabilitetin ekonomik, në një kohë kur garancitë e dikurshme nuk duken më aq të sigurta.
Ky rishikim strategjik tashmë po reflektohet qartë në rritjen e shpenzimeve për mbrojtje. Që nga pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022, shtetet anëtare të Bashkimit Evropian kanë rritur vazhdimisht buxhetet ushtarake, ndërsa shpenzimet e përbashkëta këtë vit kanë arritur në rreth 739 miliardë euro.
Gjermania pritet të ndajë 117.2 miliardë euro për mbrojtjen në vitin 2026, ndërsa Franca rreth 68.5 miliardë euro. Edhe vendet në krahun lindor të NATO-s po veprojnë me ritëm më të shpejtë. Polonia, e shqetësuar nga mundësia e një agresioni të mëtejshëm rus, tashmë shpenzon 4.48% të Prodhimit të Brendshëm Bruto për sektorin e mbrojtjes.
Ky transformim përfaqëson një shkëputje të madhe nga dekadat pas Luftës së Ftohtë, kur Evropa kishte reduktuar gradualisht kapacitetet ushtarake. Por ndryshimi nuk po nxitet vetëm nga kërcënimi rus. Ai lidhet gjithnjë e më shumë edhe me pasigurinë në rritje për rolin dhe përkushtimin e SHBA-së ndaj sigurisë evropiane.
Faktori Trump
Për dekada me radhë, siguria e Evropës është mbështetur te NATO dhe garancia ushtarake e SHBA-së, e ndërtuar mbi parimin e Nenit 5 për mbrojtje kolektive. Por ky besim, që për një kohë të gjatë është konsideruar i palëkundur, tani po vihet seriozisht në pikëpyetje.
Që prej rikthimit të administratës së dytë të Donald Trump, liderët evropianë po përballen me një qasje më të njëanshme dhe më transaksionale nga Uashingtoni në politikën e jashtme. SHBA-ja ka ndërmarrë vendime të rëndësishme ushtarake dhe diplomatike me konsultime të kufizuara me aleatët evropianë, duke rritur shqetësimet për koordinimin brenda aleancës.
Përplasjet nuk janë kufizuar vetëm në çështjet e sigurisë. Marrëdhëniet janë tensionuar edhe në aspektin ekonomik, për shkak të tarifave amerikane ndaj produkteve evropiane dhe kërcënimeve të vazhdueshme me sanksione. Kjo ka forcuar bindjen në Bruksel se partneriteti transatlantik po bëhet gjithnjë e më i paqëndrueshëm dhe i vështirë për t’u parashikuar.
Rezultati, sipas zyrtarëve, nuk është një shkëputje formale nga Shtetet e Bashkuara, por një erozion gradual i besimit në besueshmërinë e tyre si garantues të sigurisë evropiane — një pasiguri që po e riformëson gjithnjë e më shumë politikën e Bashkimit Evropian.
Në këtë kuadër, BE-ja ka nisur planin “Readiness 2030”, më parë i njohur si “ReArm Europe”, i cili synon të mobilizojë mbi 800 miliardë euro investime në mbrojtje përmes lehtësimit të rregullave fiskale, prokurimeve të përbashkëta dhe forcimit të industrisë ushtarake evropiane. Paralelisht, instrumenti i Komisionit Evropian “Security Action for Europe” (SAFE) u jep shteteve anëtare mundësinë të aksesojnë deri në 150 miliardë euro kredi për blerje të përbashkëta të pajisjeve ushtarake, me 18 vende dhe Kanadanë që tashmë kanë shprehur interesim.
Përtej rritjes së shpenzimeve, Brukseli po shqyrton edhe hapa më të thellë integrimi në fushën e mbrojtjes. Ndër propozimet që po diskutohen janë krijimi i një Bashkimi Evropian të Mbrojtjes, një “Shengen ushtarak” për lëvizjen e shpejtë ndërkufitare të trupave, si dhe projekte afatgjata strategjike si “Mburoja Ajrore Evropiane” dhe “Mburoja Hapësinore”.
Edhe pse këto iniciativa ndodhen ende në faza të ndryshme zhvillimi, ato pasqyrojnë një ambicie më të gjerë: ta trajtojnë sigurinë si një përgjegjësi të përbashkët evropiane, dhe jo thjesht si çështje të veçantë kombëtare.
Paralelisht, Evropa po e zgjeron rrjetin e saj të partneriteteve të mbrojtjes edhe përtej Shteteve të Bashkuara. Partneriteti i ri BE-Kanada për Siguri dhe Mbrojtje, i nënshkruar në qershor 2025, shënon një thellim të bashkëpunimit me Kanadanë dhe Mbretërinë e Bashkuar në fusha si prokurimi i përbashkët, qëndrueshmëria dhe forcimi i kapaciteteve industriale të mbrojtjes.
Qëllimi i kësaj qasjeje është krijimi i një rrjeti më të gjerë partnerësh me interesa dhe vizione të përbashkëta, ndërsa Evropa synon të ulë varësinë e saj strategjike nga çdo fuqi e vetme dhe të rrisë autonominë në fushën e sigurisë.
“De-risking” i Evropës
Në të njëjtën kohë, Bashkimi Evropian po përballet me presion ekonomik në rritje si nga Uashingtoni, ashtu edhe nga Pekini.
Tarifat amerikane dhe mosmarrëveshjet tregtare gjatë administratës së Donald Trump kanë rikthyer shqetësimet për përdorimin e presionit ekonomik edhe nga aleatët tradicionalë të Evropës, ndërsa mbikapaciteti industrial i Kinës dhe dominimi i saj në zinxhirët kritikë të furnizimit po vazhdojnë të ushtrojnë presion të konsiderueshëm mbi industrinë evropiane.
Bashkimi Evropian mban një deficit të ndjeshëm tregtar me China, gjë që po e forcon debatin e brendshëm mbi varësinë afatgjatë ekonomike dhe konkurrencën e perceptuar si të padrejtë në tregjet globale.
Në përgjigje të këtyre sfidave, Brukseli ka adoptuar një qasje strategjike që gjithnjë e më shpesh përshkruhet si “de-risking” – pra reduktimi i ekspozimit ndaj SHBA-së dhe Kinës, pa u shkëputur plotësisht ekonomikisht nga asnjëra prej tyre.
Kjo strategji ka përfshirë edhe largimin gradual të kompanive kineze të teknologjisë si Huawei dhe ZTE nga infrastruktura kritike evropiane, si dhe përpjekje për të forcuar alternativa vendore në sektorë kyç si financat, pagesat digjitale dhe prodhimi industrial.
Megjithatë, pavarësisht këtyre lëvizjeve, Evropa mbetet thellësisht e ndërthurur në një sistem global të formësuar nga negociatat dhe konkurrenca mes fuqive të mëdha.
Diplomacia e nivelit të lartë mes SHBA-së dhe Kinës, zhvendosja e prioriteteve amerikane drejt Azisë, si dhe thellimi i lidhjeve mes Kinës dhe Rusisë, kanë shtuar frikën në Bruksel se Evropa po shndërrohet gjithnjë e më shumë në një “marrëse rregullash”, dhe jo në një “krijuese rregullash” në arenën globale.
Edhe në lidhje me Ukrainën, ku Bashkimi Evropian ka ofruar mbi 200 miliardë euro ndihmë që nga shkurti 2022, liderët evropianë shpesh janë gjendur në pozicionin e reagimit ndaj iniciativave të udhëhequra nga SHBA-ja, në vend që të përcaktojnë vetë drejtimin strategjik të zhvillimeve.
Një paketë e mëtejshme mbështetjeje prej 90 miliardë eurosh është aktualisht në diskutim, pas heqjes së vetos nga Viktor Orbán, çka nënvizon njëkohësisht peshën e madhe financiare të Evropës dhe fragmentimin e saj të brendshëm politik.
Pas përshpejtimit të planeve të mbrojtjes qëndron një pyetje më themelore: nëse një bashkim i ndërtuar kryesisht mbi integrimin ekonomik mund të shndërrohet në një fuqi të besueshme gjeopolitike.
Për momentin, Evropa po lëviz në këtë drejtim përmes rritjes së shpenzimeve ushtarake, krijimit të mekanizmave të rinj të prokurimit dhe zgjerimit të partneriteteve ndërkombëtare. Megjithatë, kapacitetet kyçe të sigurisë vazhdojnë të varen nga Shtetet e Bashkuara, ndërsa ndërtimi i një kredibiliteti të plotë ushtarak pritet të marrë vite të tëra.
Rezultati është një kontinent në tranzicion: një Evropë që nuk mund të mbështetet më plotësisht në garancitë e vjetra të sigurisë, por që ende nuk ka arritur t’i zëvendësojë ato me një arkitekturë të pavarur mbrojtjeje. Në një epokë të rikthimit të konkurrencës mes fuqive të mëdha, kjo pasiguri është bërë realiteti strategjik përcaktues i Evropës. /Telegrafi/
