Fshikëza e tëmthit mund të inflamohet kur gurët bllokojnë rrjedhjen e tëmthit, duke shkaktuar dhimbje, të përziera, temperaturë dhe rrezik për komplikime. Parimi “Critical View of Safety” ndihmon kirurgun të identifikojë saktë kanalin cistik dhe arterien cistike para prerjes
Dr. Adriatik Lajçi
Kirurg i përgjithshëm dhe abdominal
Tel.: +383 45 704 708
Fshikëza e tëmthit, ose kolecista, është një organ i vogël në formë dardhe, i vendosur nën mëlçi, në anën e djathtë të barkut. Ajo nuk e prodhon tëmthin, sepse tëmthi prodhohet nga mëlçia, por e ruan dhe e përqendron atë. Kur hamë, sidomos ushqime me yndyrë, kolecista tkurret dhe e liron tëmthin në zorrën e hollë, ku ai ndihmon tretjen e yndyrave.
Kur rrjedhja e tëmthit bllokohet, tëmthi ngec brenda fshikëzës, presioni rritet, muri i saj irritohet, trashet dhe inflamohet. Kjo gjendje quhet kolecistit. Në shumicën e rasteve shkaktohet nga gurët në tëmth, të cilët zakonisht bllokojnë kanalin cistik, pra kanalin përmes të cilit tëmthi del nga fshikëza. Nëse bllokimi zgjat, fshikëza mbushet, tendoset dhe bëhet e dhimbshme. Inflamacioni mund të rëndohet, të shoqërohet me infeksion dhe, në raste të rënda, të çojë në gangrenë ose çarje të fshikëzës.
Kolecistiti akut dhe kronik
Kolecistiti mund të jetë akut ose kronik. Forma akute është inflamacion i papritur, që zhvillohet brenda disa orësh ose ditësh dhe shfaqet shpesh me dhimbje të forta në pjesën e sipërme të djathtë të barkut. Konsiderohet gjendje serioze, sepse mund të përparojë shpejt dhe të shkaktojë komplikime.
Kolecistiti kronik zhvillohet më ngadalë, zakonisht pas episodeve të përsëritura të dhimbjes ose inflamacionit më të lehtë. Me kalimin e kohës, muri i fshikëzës trashet, bëhet më pak elastik dhe organi nuk zbrazet si duhet. Pacienti mund të ketë shqetësime të përsëritura pas ushqimit, veçanërisht pas vakteve të yndyrshme. Pas qetësimit të inflamacionit akut mund të pasojë edhe faza subakute, periudhë që ka rëndësi për planifikimin e operacionit, sepse indet përreth ende mund të jenë të ndryshuara nga inflamacioni dhe ngjitjet.
Pse ndodh kolecistiti?
Shkaku më i shpeshtë janë gurët në tëmth. Kur një gur ngec në kanalin cistik, tëmthi nuk del normalisht, grumbullohet brenda fshikëzës, rrit presionin dhe shkakton inflamacion. Ndonjëherë mund të ketë edhe llum biliar, një përmbajtje më e trashë që krijohet kur fshikëza nuk zbrazet mirë.
Më rrallë, kolecistiti mund të shfaqet edhe pa gurë. Kjo formë quhet kolecistit akalkuloz dhe zakonisht shihet te pacientët shumë të sëmurë, pas operacioneve të mëdha, traumave, sepsës, ushqyerjes së gjatë përmes venës ose te personat me çrregullime të rënda të qarkullimit. Edhe tumoret e pankreasit, mëlçisë ose rrugëve biliare mund ta pengojnë rrjedhjen e tëmthit dhe të shkaktojnë inflamacion.
Faktorët e rrezikut përfshijnë gjininë femërore, moshën mbi 40 vjeç, mbipeshën, shtatzëninë, humbjen e shpejtë të peshës, diabetin, çrregullimet e yndyrave në gjak, përdorimin e disa terapive hormonale dhe historinë familjare për gurë në tëmth.
A duhet operuar çdo gur në tëmth?
Jo çdo gur në tëmth kërkon operacion urgjent. Shumë njerëz zbulojnë rastësisht gurë gjatë ekografisë, pa pasur dhimbje ose shqetësime. Këta quhen gurë asimptomatikë ose “silenciozë” dhe, në shumicën e rasteve, mund të monitorohen pa ndërhyrje të menjëhershme.
Operacioni merret në konsideratë kur gurët shkaktojnë simptoma: dhimbje nën harkun e djathtë brinjor, të përziera pas ushqimeve të yndyrshme, episode të përsëritura të kolikës biliare, kolecistit, pankreatit biliar ose bllokim të rrugëve biliare. Vendimi duhet të jetë individual. Në raste të veçanta, si gurë shumë të mëdhenj, fshikëz e tëmthit e kalcifikuar – e njohur si “fshikëza porcelan” – polipe të dyshimta ose rrezik më i lartë për komplikime, kirurgu mund të rekomandojë trajtim aktiv edhe para shfaqjes së simptomave.
Simptomat kryesore
Simptoma më karakteristike e kolecistitit akut është dhimbja në pjesën e sipërme të djathtë të barkut, nën harkun e djathtë brinjor. Dhimbja shpesh është e fortë, e vazhdueshme dhe mund të përhapet drejt shpatullës së djathtë ose shpinës. Shpesh fillon pas një vakti të bollshëm ose të yndyrshëm.
Përveç dhimbjes, pacienti mund të ketë të përziera, të vjella, temperaturë, plogështi, ndjeshmëri të barkut në prekje dhe humbje oreksi. Gjatë ekzaminimit, mjeku mund të gjejë shenjën e Murphy-t: dhimbje që e bën pacientin të ndalë frymëmarrjen kur shtypet zona e fshikëzës së tëmthit gjatë frymëmarrjes së thellë.
Nëse shfaqet zverdhje e lëkurës dhe e të bardhës së syve, urinë e errët ose jashtëqitje e çelët, duhet dyshuar për bllokim të rrugëve biliare. Kjo kërkon vlerësim urgjent, sepse mund të lidhet me gurë në kanalin kryesor biliar ose me inflamacion të rrugëve biliare. Te të moshuarit, diabetikët ose personat me imunitet të dobësuar, simptomat mund të jenë më pak të qarta, prandaj dhimbja e paqartë e barkut, temperatura dhe humbja e oreksit nuk duhen nënvlerësuar.
Si vendoset diagnoza?
Diagnoza fillon me bisedën me pacientin dhe ekzaminimin klinik. Ekzaminimi i parë dhe më i rëndësishëm është ekografia abdominale, e cila mund të tregojë gurët në fshikëzën e tëmthit, trashjen e murit, lëngun përreth fshikëzës, zgjerimin e rrugëve biliare dhe shenja të tjera të inflamacionit. Për shkak se është e shpejtë, jo invazive dhe e lehtë për t’u kryer, ekografia është metoda e parë diagnostike në shumicën e rasteve.
Analizat laboratorike ndihmojnë për të vlerësuar inflamacionin dhe përfshirjen e mëlçisë ose rrugëve biliare. Zakonisht kërkohen hemogrami, CRP-ja, enzimat e mëlçisë, bilirubina, elektrolitet dhe, kur duhet përjashtuar pankreatiti, amilaza dhe lipaza. Kur ekografia nuk jep përgjigje të qartë ose dyshohet për komplikime, mund të nevojiten CT, rezonancë magnetike ose MRCP, sidomos kur dyshohet se guri ka kaluar në kanalin kryesor biliar.
Roli i ERCP-së kur guri kalon në kanalin kryesor biliar
Te disa pacientë, gurët nuk mbeten vetëm në fshikëzën e tëmthit, por kalojnë në kanalin kryesor biliar, të quajtur koledok. Kjo gjendje quhet koledokolitiazë dhe mund të shkaktojë verdhëz, urinë të errët, jashtëqitje të çelët, dhimbje, temperaturë ose pankreatit biliar.
Nëse ekografia, analizat laboratorike ose MRCP-ja sugjerojnë gurë në koledok, para kolecistektomisë mund të nevojitet ERCP-ja, pra kolangiopankreatografia retrograde endoskopike. Me këtë procedurë mund të vizualizohen rrugët biliare dhe të largohen gurët që e bllokojnë kanalin kryesor biliar. Pas pastrimit të koledokut me ERCP, zakonisht planifikohet kolecistektomia laparoskopike për të parandaluar sulme dhe komplikime të përsëritura. Renditja e procedurave varet nga gjendja e pacientit, rezultatet e ekzaminimeve dhe vlerësimi i kirurgut abdominal.
Trajtimi dhe roli i kirurgjisë
Trajtimi varet nga ashpërsia e inflamacionit, gjendja e pacientit, prania e komplikimeve dhe rreziku operativ. Në fazën akute, pacienti shpesh trajtohet në spital me ndalim të përkohshëm të ushqimit, lëngje intravenoze, analgjetikë, barna kundër të vjellave dhe antibiotikë kur dyshohet ose vërtetohet infeksioni. Megjithatë, nëse shkaku është guri në tëmth, terapia konservative vetëm i qetëson simptomat përkohësisht, por nuk e largon shkakun.
Për shumë pacientë, trajtimi përfundimtar është kolecistektomia, pra heqja kirurgjikale e fshikëzës së tëmthit. Sot, kolecistektomia laparoskopike konsiderohet standardi kryesor i trajtimit. Ajo kryhet përmes disa prerjeve të vogla në bark, me kamerë dhe instrumente të posaçme, nën anestezi të përgjithshme. Krahasuar me operacionin klasik të hapur, laparoskopia zakonisht sjell më pak dhimbje, qëndrim më të shkurtër në spital, plagë më të vogla dhe rikuperim më të shpejtë.
Operacioni klasik përdoret kur laparoskopia nuk është e sigurt ose teknikisht e mundur, për shembull në inflamacion shumë të rëndë, ngjitje të shumta, gangrenë, perforim, gjakderdhje të madhe ose dyshim për tumor. Kalimi nga laparoskopia në operacion të hapur nuk konsiderohet dështim, por vendim sigurie.
Çfarë është “Critical View of Safety”?
Një nga parimet më të rëndësishme të kirurgjisë së sigurt të fshikëzës së tëmthit është “Critical View of Safety”, ose pamja kritike e sigurisë. Kjo teknikë përdoret gjatë kolecistektomisë laparoskopike për të identifikuar saktë kanalin cistik dhe arterien cistike para se ato të mbyllen dhe të priten.
Kirurgu pastron me kujdes zonën përreth fshikëzës, ekspozon qartë strukturat dhe sigurohet se vetëm dy struktura hyjnë në fshikëzën e tëmthit: kanali cistik dhe arteria cistike. Vetëm pasi ato identifikohen qartë, klipsohen dhe priten. Kjo është e rëndësishme sepse dëmtimi i rrugëve biliare është një nga komplikimet më serioze të kolecistektomisë. Nëse anatomia nuk është e qartë, kirurgu zgjedh strategji më të sigurt, si kolangiografi intraoperative, qasje “fundus-first”, kolecistektomi subtotale ose kalim në operacion të hapur.
Komplikimet e mundshme
Nëse kolecistiti nuk trajtohet me kohë, infeksioni mund të përhapet në fshikëzën e tëmthit, rrugët biliare, mëlçi, pankreas ose në zgavrën e barkut. Mund të krijohet qelb, absces, gangrenë ose perforim, pra çarje e fshikëzës. Në këtë rast, tëmthi dhe përmbajtja inflamatore derdhen në bark dhe mund të shkaktojnë peritonit, gjendje kërcënuese për jetën. Në raste të rënda, infeksioni mund të përhapet në gjak dhe të shkaktojë sepsë. Gurët mund të kalojnë edhe në kanalin kryesor biliar dhe të shkaktojnë verdhëz, kolangit ose pankreatit akut biliar.
Edhe kolecistektomia laparoskopike, megjithëse është ndërhyrje e sigurt, ka rreziqe si çdo operacion: gjakderdhje, infeksion të plagës, rrjedhje biliare, gurë të mbetur në kanalet biliare, dëmtim të organeve përreth dhe, më rrallë, dëmtim të rrugëve biliare.
Rikuperimi dhe jeta pas operacionit
Pas kolecistektomisë laparoskopike, shumica e pacientëve ngrihen dhe ecin brenda ditës. Qëndrimi në spital zakonisht është i shkurtër. Dhimbja në vendin e prerjeve zakonisht kontrollohet me analgjetikë, ndërsa dhimbja në shpatullën e djathtë ose në shpinë, për shkak të gazit të përdorur gjatë laparoskopisë, zakonisht kalon brenda disa ditësh.
Në javët e para rekomandohet lëvizje e lehtë, shmangie e ngritjes së peshave dhe ushqim i kujdesshëm. Shumica e pacientëve kthehen gradualisht në aktivitetet e përditshme brenda 1 deri në 2 javësh.
Fshikëza e tëmthit nuk është organ jetik. Pas heqjes së saj, tëmthi rrjedh drejtpërdrejt nga mëlçia në zorrën e hollë. Shumica e pacientëve jetojnë normalisht pa të, por në periudhën e parë disa mund të kenë fryrje, jashtëqitje më të shpeshta ose ndjeshmëri ndaj ushqimeve të yndyrshme. Kjo ndodh sepse nuk ka më një rezervuar që e grumbullon dhe e përqendron tëmthin para vakteve. Prandaj, në javët e para rekomandohen vakte më të vogla, më pak ushqime të skuqura dhe kthim gradual në ushqimin e zakonshëm.
Nëse diarreja është e fortë, zgjat shumë ose shoqërohet me dobësi, humbje peshe apo dehidrim, duhet kërkuar vlerësim mjekësor. Në një numër të vogël pacientësh, edhe pas operacionit mund të vazhdojnë ose të shfaqen sërish dhimbje, fryrje, të përziera, tretje e vështirë ose diarre. Kjo njihet si sindroma post-kolecistektomi. Shkaqet mund të jenë gurë të mbetur në rrugët biliare, ngushtime të kanaleve, çrregullime të rrjedhjes së tëmthit, refluks, probleme me lukthin, pankreas ose zorrë. Në këto raste nevojitet vlerësim i mëtejshëm mjekësor.
Ushqimi dhe parandalimi
Ushqimi nuk i shkrin gurët dhe nuk e zgjidh kolecistitin kur ai është i zhvilluar, por mund të ndihmojë në uljen e simptomave dhe në parandalimin e përkeqësimit te personat e rrezikuar.
Rekomandohet ushqim i balancuar, me më pak yndyrë të ngopur, më shumë fibra, perime, fruta, drithëra të plota, peshk dhe proteina të lehta. Duhet shmangur teprimi me ushqime të skuqura, fast-food, produkte shumë të yndyrshme, vakte shumë të mëdha dhe dobësimi i shpejtë me dieta ekstreme.
Ruajtja e peshës trupore, aktiviteti fizik i rregullt dhe kontrolli i diabetit, kolesterolit dhe faktorëve hormonalë mund të ndihmojnë në uljen e rrezikut për gurë në tëmth. Nëse shfaqen dhimbje të forta nën harkun e djathtë brinjor, sidomos pas ushqimit të yndyrshëm, të shoqëruara me të përziera, të vjella ose temperaturë, kontrolli mjekësor nuk duhet shtyrë. /Telegrafi/
