Një memorandum sekret i Agjencisë Qendrore të Inteligjencës së Shteteve të Bashkuara (CIA), i hartuar më 27 janar 1993 dhe i deklasifikuar vite më vonë, paralajmëronte se projekti i "Serbisë së Madhe" përbënte kërcënimin më serioz për Ballkanin dhe Evropën gjatë viteve ’90.
Dokumenti 13-faqësh, me titull "Greater Serbia: A Balkan Troublemaker for the 1990s", është përgatitur nga Drejtoria e Inteligjencës, Zyra për Analizën Evropiane, dhe bazohet në një analizë të përbashkët të CIA-s, Departamentit Amerikan të Shtetit, Agjencisë së Inteligjencës së Mbrojtjes (DIA) dhe Departamentit të Mbrojtjes së SHBA-së.
Në përmbledhjen e dokumentit thuhet se vendosmëria e Beogradit për të krijuar një "Serbi të Madhe" etnikisht të pastër ishte e palëkundur, ndërsa çdo qëndrim më pajtues i presidentit serb Slobodan Millosheviq dhe serbëve të Bosnjës në negociatat ndërkombëtare shihej vetëm si një manovër taktike për të fituar kohë.
CIA arrinte në përfundimin se Serbia nuk do të ndalte mbështetjen për projektin e "Serbisë së Madhe" me forcë, përveç nëse komuniteti ndërkombëtar do të ndërmerrte masa të forta, si zbatimi rigoroz i sanksioneve ekonomike, izolimi politik, armatosja e Bosnjës dhe Kroacisë, vendosja e zonës së ndalim-fluturimit dhe sulme ajrore ndaj objektivave ushtarake serbe.
Në analizë thuhet se, pa një ndërhyrje të fuqishme ndërkombëtare, ekzistonte një probabilitet i lartë që një "Serbi e Madhe" të shndërrohej në një forcë destabilizuese në Evropë deri në mesin e dekadës. Sipas dokumentit, pasi Beogradi të konsolidonte pushtetin dhe territorin, do të nxiste konflikte me fqinjët, do të përdorte forcë edhe jashtë kufijve të tij, do të niste spastrimin etnik të Kosovës, do të përpiqej të siguronte armë të shkatërrimit në masë dhe do të synonte zgjerimin në pjesë joserbe të Maqedonisë, Bosnjës dhe bregdetit kroat.
Dokumenti vlerëson gjithashtu se gjendja e shqiptarëve të Kosovës do të përkeqësohej brenda një viti, pasi balanca politike në Serbi po anonte gjithnjë e më shumë drejt grupeve nacionaliste që mbështesnin spastrimin etnik të Kosovës.
Sipas analizës, Millosheviqi, nacionalistët serbë dhe ushtria ishin shtytësit kryesorë të politikës ekspansioniste serbe, ndërsa largimi i tij nga pushteti nuk do të ndryshonte domosdoshmërisht kursin e Beogradit, pasi ushtria dhe grupet nacionaliste ndanin të njëjtat objektiva.
Në kapitullin "A Greater Serbia at Any Price?", ekspertët amerikanë vlerësonin se partitë demokratike dhe mediat e pavarura në Serbi kishin ndikim të kufizuar, ndërsa Millosheviqi, Partia Socialiste e Serbisë dhe nacionalistët serbë në Serbi, Bosnje, Kroaci e Kosovë, me mbështetjen e heshtur të ushtrisë, drejtonin përpjekjet për krijimin e një "Serbie të Madhe" etnikisht të pastër.
Sipas dokumentit, ata ishin të gatshëm të përballonin kosto shumë të larta për të mos hequr dorë nga ky projekt.
CIA parashikonte gjithashtu se një "Serbi e Madhe" do të ndiqte një model agresiv të ngjashëm me Irakun e asaj kohe, duke shkaktuar vazhdimisht tensione në rajon.
Analiza paralajmëronte se Beogradi do të nxiste telashe me fqinjët, do të fillonte spastrimin etnik të Kosovës, do të kërkonte armë kimike dhe sisteme për përdorimin e tyre, do të përdorte forcë jashtë kufijve të tij dhe mund të përpiqej të dominonte Maqedoninë ose të merrte territore në Bosnje dhe Kroaci.
Një pjesë e veçantë e memorandumit i kushtohet Kosovës. Analiza thekson se në Beograd po fitonin peshë grupet që mbështesnin grumbullimin e shqiptarëve në zona të veçanta dhe ndarjen administrative të tyre nga territoret e rezervuara për serbët.
CIA paralajmëronte se një përpjekje e tillë do të provokonte reagim të dhunshëm dhe do t'u shërbente ekstremistëve serbë që kërkonin një spastrim etnik edhe më radikal të Kosovës.
Në përfundim, dokumenti thekson se edhe në rast të largimit të Millosheviqit nga pushteti, ushtria dhe nacionalistët do të mbeteshin faktorët dominues në Serbi.
Sipas CIA-s, një "Serbi e Madhe" edhe pa Millosheviqin do të vazhdonte të destabilizonte rajonin dhe të mbështeste krijimin e një shteti etnikisht të pastër, ndërsa shqiptarët e Kosovës mund të shmangnin dëbimin ose spastrimin etnik vetëm nëse pasardhësi i tij do të ishte politikisht shumë më i dobët.
Kjo lidhet direkt me deklaratën fashiste të Snezana Paunoviqit, ministre e Administratës Publike dhe Vetëqeverisjes Lokale në Serbi.
Paunoviq deklaroi të shtunën për televizionin serb Kurir se, po të ishte në vend të Millosheviqit në vitin 1998, “do ta kishte spastruar etnikisht Kosovën” - deklaratë që nxiti reagime dhe dënime edhe në Kosovë.
Millosheviq ishte president i Republikës Federale të Jugosllavisë dhe i akuzuar nga Tribunali i Hagës për krime lufte.
“Kjo është deklarata më e ashpër që kam bërë ndonjëherë në jetën time”, tha Paunoviq.
Ajo tha se “nuk do t’i kishte likuiduar shqiptarët ashtu siç ata po përpiqen ta pastrojnë etnikisht Kosovën, por në atë mënyrë që secili që ndihej më pak qytetar i Republikës Federale të Jugosllavisë, të largohej dhe të shkonte në shtetin e vet amë”.
Në një reagim të publikuar më 14 korrik, Paunoviq tha se nuk heq dorë nga politika e Partisë Socialiste të Serbisë - pjesë e së cilës është që nga viti 1992.
“Ne jemi partia që e udhëhoqi Serbinë në rrethana jashtëzakonisht të vështira historike, partia që bëri sakrifica të mëdha - emri i së cilës është përmendur më së shumti në Hagë”, shkroi ajo në rrjetet sociale.
Paunoviq është nënkryetare e Partisë Socialiste të Serbisë që nga viti 2024.
Kryetari i kësaj partie, Ivica Daçiq, njëherësh ministër i Brendshëm i Serbisë, i cilësoi si “të turpshme dhe hipokrite” kritikat ndaj ministres.
Ai tha se ata që e akuzojnë Paunoviqin se “ka bërë thirrje për spastrim etnik”, tash e sa vite, “heshtin për spastrimin etnik të serbëve nga Kosova”. /Telegrafi/
