Një përgjigje për një lexues nga Serbia

Le të flasin faktet kundër miteve, revanshizmit dhe manipulimeve. Vetëm kështu e kaluara nuk shndërrohet në barrë të përgjakshme dhe e ardhmja bëhet shans për një jetë në paqe e mirëqenie.

Lexova një shkrim të kolegut Idro Seferi lidhur me deklaratën problematike (në të vërtetë kriminale dhe raciste) të ministres serbe Snezhana Paunoviq mbi dëshirën e pashuar të saj për dëbimin e të gjithë shqiptarëve nga Kosova. Gazetari kosovar me banim në Beograd e përshkruan intervistën e Paunoviqit si një rrëfim nacionalist që mohon kontekstin e represionit ndaj shqiptarëve në Kosovë dhe i paraqet ata si fajtorë për gjithçka që ka ndodhur. Madje, i akuzon se kanë inskenuar edhe krimet e Serbisë.

Idro Seferi tregon se politikania serbe, e lindur në Pejë, flet për një spastrim etnik hipotetik ndaj shqiptarëve, minimizon helmimet e nxënësve në fillim të viteve 1990 dhe anashkalon krejtësisht masakrat, viktimat civile, kolonat e refugjatëve dhe djegien e shtëpive në rrethin e Pejës dhe gjetiu në Kosovë.

Përballë rrëfimit të saj ksenofob, Seferi sjell kujtimet e veta familjare - motrën e helmuar, dhunën e policisë serbe ndaj babait të tij, të rinjtë e vrarë gjatë ikjes drejt Shqipërisë - për të treguar se realiteti i shqiptarëve nuk mund të reduktohet në shpifje si ato të Snezhana Paunoviqit. Ai nënvizon se ministrja nuk flet për heqjen e autonomisë së Kosovës, për sistemin paralel arsimor dhe për qindra civilë të vrarë në komunën e Pejës, ndërsa thekson se çdo viktimë civile duhet të nderohet. Autori thekson se, megjithëse e kaluara nuk mund të ndryshohet, shoqëria mund të zgjedhë të mos e ndërtojë të ardhmen mbi mohimin e vuajtjes së tjetrit, por mbi empatinë dhe bashkëjetesën, duke shpresuar për një Ballkan ku askush nuk detyrohet më të shpërngulet për shkak të etnisë.

Siç ndodh në raste të tilla, reagimet e lexuesve në rrjetet sociale janë të shpejta. Disa pajtohen me autorin, disa nuk pajtohen, disa bëjnë propagandë. Njëri prej tyre, me emrin Aleksandar Barba Nikoliq, ankohej se në tekstin e Idro Seferit nuk qenkan përmendur, siç thotë ai, spastrimet etnike të kryera nga shqiptarët ndaj serbëve dhe veprimet separatiste gjatë një periudhe gati njëqindvjeçare. Ai i akuzon shqiptarët për bashkëpunim me Italinë fashiste, për refuzim të bashkëjetesës me serbët dhe për përdhosje të kishave e manastireve serbe. Në të njëjtën kohë, e paraqet veten dhe serbët si antifashistë, fitues në dy luftëra botërore dhe të gatshëm të jenë fitues edhe në një luftë të tretë, nëse ajo ndodh. Lexuesi nga Serbia thekson se serbët do të presin aq gjatë sa të jetë e nevojshme, por se një ditë do ta rikthejnë Patrikanën e Pejës si hapësirë të tyre “të lirë”.

Vendosa t'i korrigjoj disa nga pretendimet e Aleksandar Barba Nikoliqit, duke qenë i bindur se nuk do të ndryshoj asnjë nga bindjet e tij. Sepse, siç thuhet, ata që janë të bindur nga propaganda zor se binden edhe kur e vërteta u servohet në tabak argjendi. Sidoqoftë, më poshtë e gjeni përgjigjen time për Aleksandar Barba Nikoliqin. Teksti është shkruar në serbisht dhe ky është versioni i përkthyer në shqip:

Në komentin tuaj përpiqeni ta shndërroni një histori skajshmërisht komplekse në një narrativë të vetme, lineare, të “viktimës serbe”, gjë që bie ndesh me faktet relevante dhe me historiografinë serioze. Nëse vërtet dëshironi të flisni për “spastrime etnike”, duhet të pranoni se gjatë shekullit 20-të, e sidomos në vitet 1998-1999, u zbatua një fushatë sistematike dëbimi ndaj shqiptarëve të Kosovës. Raportet e UNHCR-it flasin për rreth 800’000 shqiptarë të dëbuar, ndërsa krimet e shumta kundër civilëve janë dokumentuar hollësisht nga organizata si Human Rights Watch dhe janë trajtuar në proceset para Tribunalit të Hagës për ish-Jugosllavinë (ICTY). Këto nuk janë “interpretime”, por fakte të verifikuara në dokumente shtetërore dhe në vendime të gjykatave ndërkombëtare.

Kur flisni për “racizëm” dhe “spastrime”, duhet të ballafaqoheni edhe me traditën e deklaratave haptazi raciste dhe me planet e politikës serbe ndaj shqiptarëve dhe popujve të tjerë. Qysh në fund të shekullit 19-të, kryeministri serb Vlladan Gjorgjeviq miratoi, më 1897, një urdhëresë me fuqi ligji që ndalonte hyrjen e “ciganëve dhe malazezëve” në Serbi dhe urdhëronte kthimin e tyre “pa asnjë konsideratë” nga kufiri. Në të njëjtin horizont politik, shqiptarët paraqiten rregullisht si “inferiorë” në kuptimin e qytetërimit, si një trup i huaj, gati i dehumanizuar.

Në shekullin e 20-të ky kontinuitet kalon nga fjalët në plane sistematike. Memorandumi i Vaso Çubrilloviqit "Iseljavanje Arnauta" (Dëbimi i arnautëve) i vitit 1937 i propozon qeverisë së Beogradit deportimin masiv të shqiptarëve si “zgjidhjen e vetme”. Çubrilloviqi flet qartazi për nevojën që “t’u bëhet jeta sa më e vështirë arnautëve”, rekomandon “ndjekje për shkeljet më të vogla”, diskriminim ekonomik, djegie fshatrash dhe lagjesh shqiptare, konfiskim toke dhe përdorimin e ushtrisë e të xhandarmërisë për t’i detyruar shqiptarët të shpërngulen në Shqipëri ose në Turqi. Dokumente parlamentare britanike dhe studime të reja (p.sh. analizat mbi marrëveshjen jugosllavo-turke) tregojnë se elemente të këtyre planeve u zbatuan realisht: presion policor, kufizim i pronësisë tokësore dhe marrëveshje me Turqinë për shpërnguljen e dhjetëra mijëra shqiptarëve myslimanë.

Pas vitit 1945, represioni nuk zhduket, por thjesht ndërron ambalazhin ideologjik. Aleksandar Rankoviqi, si shef i shërbimit sekret jugosllav dhe figurë kyçe e politikës serbe, krijon një shtet policor në Kosovë me arrestime masive, tortura, procese të montuara politike, çarmatosje selektive të shqiptarëve, emërim sistematik të jo-shqiptarëve në postet kryesore shtetërore dhe në ekonomi, si dhe përjashtim të shqiptarëve nga institucionet, ekonomia dhe jeta publike. Burime të shumta, përfshirë raportimet e shtypit jugosllav dhe analizat e reja akademike, përshkruajnë qindra të vrarë gjatë hetimeve, mijëra të burgosur e të sakatosur dhe një atmosferë permanente terrori nga viti 1945 deri në rrëzimin e Rankoviqit më 1966.

Sa i përket Luftës së Dytë Botërore, përpjekja për t'i paraqitur serbët vetëm si antifashistë është po aq ahistorike sa pretendimi se shqiptarët ishin vetëm kolaboracionistë. Është e vërtetë që një pjesë e shqiptarëve ka bashkëpunuar me pushtuesit italianë e gjermanë; po aq e vërtetë është se shumë shqiptarë iu bashkuan rezistencës partizane, përfshirë edhe Kosovën. Në Serbi, ndërkohë, ekziston një kolaboracionizëm i dokumentuar mirë: qeveria e Millan Nediqit, lëvizja e Dimitrije Lotiçit, si dhe segmente të lëvizjes çetnike të Drazha Mihajlloviqit, të cilat në faza të ndryshme kanë bashkëpunuar me okupatorin dhe kanë marrë pjesë në krime ndaj joserbëve, por edhe ndaj vetë serbëve. Vetë burimet gjermane shënojnë se Beogradi më 1942 u shpall “judenfrei” - “i pastruar nga hebrenjtë” - gjë që flet për një shkallë të lartë bashkëpunimi lokal në Holokaust. Kjo nuk i mohon sakrificat reale të shumë serbëve në lëvizjen partizane. Vetëm tregon se asnjë komb nuk ka monopol mbi statusin e viktimës apo të antifashistit.

Narrativa për një “të drejtë të përjetshme, ekskluzive” mbi territorin është një mit politik, jo kategori e së drejtës ndërkombëtare. Kosova historikisht ka qenë një hapësirë shumetnike nën sundime të ndryshme perandorake dhe me migrime të vazhdueshme. Manastiret mesjetare serbe janë, pa dyshim, pasuri e madhe kulturore dhe simbolike, por në të drejtën ndërkombëtare bashkëkohore ato nuk mjaftojnë për të pretenduar sovranitet, ashtu siç askush tjetër nuk mund të kërkojë territore vetëm mbi bazën e monumenteve të shekujve të mesjetës.

Për periudhën pas vitit 1999 është e vërtetë se ka pasur sulme ndaj kishave dhe manastireve serbe, veçanërisht gjatë dhunës së marsit 2004, dhe kjo është për t’u dënuar pa asnjë rezervë. Por rrëfimi për një “spastrim etnik të pandërprerë të serbëve” injoron faktin e dokumentuar se shqiptarët kanë qenë për dekada objekt diskriminimi, represioni dhe planeve për dëbim masiv - nga memorandumi i Çubrilloviqit dhe marrëveshjet me Turqinë, përmes politikës së Rankoviqit, e deri te shfuqizimi i autonomisë, spastrimi administrativ dhe represioni i regjimit të Millosheviqit në vitet 1980-1990.

Argumenti mbi Kushtetutën e Serbisë nuk i ndryshon faktet politike dhe as kornizën ndërkombëtare. Kosova është njohur nga më shumë se 100 shtete dhe funksionon si sistem i veçantë politik e institucional prej më shumë se dy dekadash. Parimi i vetëvendosjes së popujve, i aplikuar në shpërbërjen e Jugosllavisë për Slloveninë, Kroacinë, Bosnjë-Hercegovinën dhe Maqedoninë, nuk mund të shpallet i vlefshëm vetëm aty ku i përshtatet Beogradit dhe i pavlefshëm në rastin e Kosovës.

Në fund, retorika e “luftës së tretë”, “mijëvjeçarit të pritjes” dhe “kthimit përfundimtar” nuk është shenjë force, por mungesë vizioni për të ardhmen. Kush e merr seriozisht antifashizmin nuk mund të mbajë gjallë mitologji të pastërtisë etnike, revanshizëm territorial dhe koncepte të fajit kolektiv. Kjo nënkupton të pranosh se edhe shteti yt dhe elitat e tua kanë prodhuar plane haptazi raciste dhe politika brutale represioni. Ballkani nuk vuan nga mungesa e historisë; ajo që i mungon është guximi politik për ta parë atë pa amnezi selektive.