100 vjet Ingeborg Bachmann: Shënime nga strajca e kujtimeve dhe një ftesë për lexim

1. Ingeborg Bachmann (1926-1973) është ndoshta autorja më interesante e hapësirës gjermanishtfolëse, së paku e shekullit të 20-të.

2. Ajo ishte e bindur se për zjarrin mund të shkruash vetëm nëse e ke djegur dorën.

3. Profecia e saj është trishtuese: ajo vdiq nga zjarri në banesën e saj. Rrethanat, edhe sot, janë të errëta, të mistershme.

4. Ingeborg Bachmann ishte bija e një nazisti nga Klagenfurti i Austrisë. Pas Luftës së Dytë provoi dhe përjetoi të pamundshmen: u dashurua me Paul Celanin, poet hebre nga Ukraina, autor i poezisë frikshëm madhështore “Fuga e vdekjes”. Celan vdiq duke u hedhur në lumin e Seines (Paris). Bachmann i shkroi Celanit: “Është një dashuri e bukur kjo të cilën e jetoj bashkë me ty, dhe vetëm sepse kam frikë se mos them shumë, nuk them se ajo është më e bukura”.

5.“Të gjithë burrat janë të sëmurë.” Ingeborg Bachmann besonte se fashizmi fillon te raporti mes dy njerëzve.

6. Megjithatë, edhe pa burra s’bën, siç e tregojnë lidhjet e saj spektakulare. Bachmann tërhiqte shikimet e tyre. Nganjëherë i testonte burrat. Sapo i shihte tre burra, bënte sikur i ra diçka nga çanta në tokë. Dhe vështronte se si atyre tre burrave u bashkohej edhe një i katërt për t’ia dhënë gjësendin që i kishte rënë në tokë.

7. Ingeborg Bachmann ishte feministe pa e cilësuar veten të tillë.

8. Ajo shkroi për (pa)mundësitë e dashurisë. Lidhja e saj katërvjeçare me shkrimtarin zviceran Max Frisch nxit debate edhe sot. Ekzistojnë dy tabore: adhuruesit e Ingeborg Bachmannit dhe mbrojtësit e Max Frischit. Adhurueset e Bachmannit e urrejnë Max Frischin; në sytë e tyre ai është “reklamaxhi” që sheh vetëm veten, “terrorist i normalitetit” ose “pashërueshëm i shëndoshë” - këto janë disa nga etiketat që i ngjiten atij.

9. Në banesën e përbashkët afër Zürichut, Bachmann gjeti ditarin e Max Frischit, nga përmbajtja e të cilit u ndie e lënduar. Bëri atë që bëjnë njerëzit në afekt: e asgjësoi. Kështu nisi larja e hesapeve mes tyre.

10. Bachmann shkroi romanin “Malina” (1971), një histori dashurie tragjike. Max Frisch shkroi romanin “Le të themi se quhem Gantenbein” (1964). Në të dy veprat rrjedhin përvoja nga lidhja e tyre. Bachmann shkruan: “Do të vijë një ditë kur njerëzit do të rizbulojnë savana dhe stepa, do të shpërndahen jashtë dhe do t’i japin fund skllavërisë së tyre, kafshët do t’u afrohen njerëzve nën diellin e lartë, atyre që janë të lirë, dhe do të jetojnë në harmoni (...)”. Frisch shkruan: “Çdo njeri shpik herët a vonë një histori që e merr për jetën e tij [...] ose një varg të tërë historish”.

11. Bachmann pinte duhan. Ishte modë e kohës, ishte edhe akt rezistence ndaj burrave (burrat dhe duhani, një histori më vete). Njëqind Gitane në ditë. Markë franceze, duhan i zi korb; tymi i tij ua zverdhte gishtat e dorës si këmbët e sokolit.

12. Të dhëna biografike. Ingeborg Bachmann u lind në vitin 1926 në Klagenfurt, një qytet afër kufirit me Slloveninë. Studioi filozofinë, gjermanistikën dhe psikologjinë në tri qytete austriake: Innsbruck, Graz dhe Vjenë. Në punimin e doktoratës u mor me filozofin Martin Heidegger. Pasi botoi poezitë e para në shtypin e kohës, filloi të punojë për radiostacionin e ushtrisë amerikane në Vjenë, “Rot-Weiss-Rot”, ku u mor kryesisht me përpunime radiofonike të dramave bashkëkohore anglo-amerikane dhe franceze. Në vitin 1953 u shpërblye me Çmimin e Grupit 47 për vëllimin e saj të parë me poezi - “Die gestundete Zeit” (“Koha e shtyrë”).

13. Bachmann shkruan: “Rininë e kalova në Kärnten, në jug, pranë kufirit, në një luginë që ka dy emra - një gjerman dhe një slloven. Shtëpia ku paraardhësit e mi banuan brez pas brezi - austriakë dhe vendas sllovenë - mban edhe sot një emër që tingëllon i huaj. Kështu, pranë kufirit ndodhet sërish kufiri: kufiri i gjuhës - dhe unë ndihesha në shtëpi si andej, ashtu edhe këndej, me historitë e shpirtrave të mirë dhe të këqij të dy e tre vendeve; sepse matanë maleve, pas një ore rrugë, shtrihet Italia. Besoj se ngushtica e kësaj lugine dhe vetëdija e të qenmit afër kufirit kanë ndikuar që të kem mall për vende të largëta. Kur mbaroi lufta, u largova dhe mbërrita me padurim e pritshmëri në Vjenë, që kishte qenë e paarritshme në imagjinatën time. Ajo u bë sërish një atdhe në kufi: midis Lindjes dhe Perëndimit, midis një të kaluare të madhe dhe një të ardhmeje të errët. Dhe, nëse më vonë kam shkuar edhe në Paris e Londër, në Gjermani dhe Itali, kjo thotë pak, sepse në kujtesën time rruga nga lugina drejt Vjenës do të mbetet gjithmonë rruga më e gjatë”.

14. Në 100-vjetorin e lindjes së Ingeborg Bachmannit janë ribotuar vepra të saj. Janë botuar letërkëmbime. “Ingeborg Bachmann - dikush që dikur isha unë” titullohet portreti më i ri filmik. Po mbahen lexime, seminare, takime (për)kujtimore, janë hapur ekspozita. Romani i saj “Malina” do vihet në skenë si operë në Berlin.

Fleur Jaeggy, shkrimtare zvicerane 85-vjeçare, sapo ka botuar një rrëfim mbi miqësinë e saj me Ingeborg Bachmannin; quhet “Ditët e fundit të Ingeborgut”. Ato ishin, siç u tha, shoqe. Ishin edhe diçka më shumë? Dashuria më e madhe e jetës së tyre? Supozim. Spekulim. Në verën e vitit 1971, kur liria dukej e pakufishme, ato u nisën me një Alfa Romeo të kuq nga Roma drejt bregdetit të Toskanës. Donin të kalonin një muaj bashkë. Të izoluara nga bota. Det. Diell. Not. Jetë. Nganjëherë vinin njerëz për vizitë: shkrimtari italian Italo Calvino, shkrimtari gjerman Uwe Johnson. Dy vjet më vonë Bachmann vdes dhe për Fleur Jaeggyn fillon një fazë e gjatë pikëllimi. Mbi 50 vjet më vonë ajo vjen me këtë libër me pak fletë e me shumë domethënie.

15. Dhe, për fund, edhe kjo nga Bachmann: “Ashtu siç përpiqet shkrimtari t’i nxisë të tjerët drejt së vërtetës nëpërmjet përshkrimit, ashtu edhe të tjerët e nxisin atë, kur ia bëjnë me dije, nëpërmjet lavdërimit dhe qortimit, se kërkojnë prej tij të vërtetën dhe duan të arrijnë në atë gjendje ku u hapen sytë. E vërteta është e përballueshme për njeriun”.