Rangimi i universiteteve: Pse madhësia s'duhet të vendosë vetë cilësinë

Armand Krasniqi, rektor i Universitetit “Haxhi Zeka”

Shumica e renditjeve ndërkombëtare të universiteteve bazohen në numra absolutë: sa botime gjithsej ka prodhuar një institucion, sa citime gjithsej ka marrë, sa staf gjithsej punëson. Problemi është i thjeshtë matematikisht: sa më i madh një universitet në numër pedagogësh, aq më lehtë rriten automatikisht këta numra agregatë - pavarësisht nëse cilësia reale e punës shkencore të secilit individ është më e lartë, e njëjtë, apo edhe më e ulët se në një institucion tjetër. Kjo nuk është një përshtypje apo kritikë e izoluar; është një defekt metodologjik i njohur dhe i dokumentuar prej kohësh në vetë literaturën ndërkombëtare të bibliometrisë - shkencës që studion se si maten dhe krahasohen rezultatet akademike.

Leiden Ranking, një nga sistemet më të respektuara të rangimit në botën akademike, pikërisht për rigorozitetin e vet metodologjik, e ndan zyrtarisht çdo tregues të vetin në dy kategori - "të varur nga madhësia" dhe "të pavarur nga madhësia". Në dokumentacionin e vet zyrtar, ata shkojnë aq larg sa deklarojnë shprehimisht se kombinimi i të dy llojeve të treguesve në një numër të vetëm përfundimtar "nuk ka kuptim" - një kritikë e drejtpërdrejtë ndaj metodologjive që e bëjnë pikërisht këtë.

Kjo çështje nuk mbetet vetëm teorike. Një studim i botuar në revistën shkencore Scientometrics (2014) analizoi drejtpërdrejt renditjen ARWU (Shanghai Ranking) dhe gjeti se rreth 30 përqind e dallimeve mes universiteteve në atë renditje shpjegohen thjesht nga madhësia e institucionit, jo nga cilësia akademike e tij. Një studim tjetër, më i freskët, i botuar në Frontiers in Education (2025), analizoi të dhëna reale nga universitete australiane dhe gjeti se metodologjia e QS World Rankings përmban "paragjykime sistematike që favorizojnë institucionet e mëdha dhe intensive në kërkim, duke dëmtuar potencialisht universitetet më të vogla ose të specializuara - pavarësisht cilësisë së tyre akademike".

Rasti i UHZ-së: Efikasitet, jo madhësi

Universiteti "Haxhi Zeka" e ilustron mirë këtë problem në praktikë. Sipas të dhënave të AD Scientific Index, UHZ ka vetëm 48 shkencëtarë të indeksuar në bazën e të dhënave - një numër i vogël krahasuar me institucione publike më të mëdha e më të vjetra të vendit. Pavarësisht kësaj, universiteti arrin një renditje botërore (#7,041) që qëndron shumë afër institucioneve të tjera vendore me numër dukshëm më të madh stafi të indeksuar.

Kjo do të thotë diçka të rëndësishme: kontributi mesatar i çdo pedagogu të UHZ-së në rezultatin institucional është ndër më të lartët në vend, edhe pse renditjet standarde - që bazohen te numra agregatë dhe nuk e ndajnë asnjëherë madhësinë nga cilësia - nuk e kapin dhe nuk e shpërblejnë këtë realitet. Në thelb, çdo universitet i ri dhe relativisht i vogël, siç është UHZ, i themeluar vetëm në vitin 2012, gjendet automatikisht në pozicion të pafavorshëm përballë institucioneve me histori shumëdekadëshe dhe staf akademik shumëfish më të madh - jo për shkak të ndonjë diference reale në cilësinë e punës shkencore, por thjesht për shkak të matematikës së thjeshtë të renditjeve aktuale.

Çfarë duhet të ndryshojë

Bazuar në këtë diskutim tashmë ekzistues në literaturën ndërkombëtare, disa ndryshime konkrete duken të arsyeshme:

- Çdo platformë rangimi duhet të publikojë paralelisht, përkrah numrave totalë, edhe versionin "për kokë" (per capita) të së njëjtës të dhënë - pikërisht siç bën tashmë Leiden Ranking.

- Treguesit relativë duhet të marrin peshë më të madhe në metodologjitë e reja, jo të mbeten thjesht një shtojcë dytësore siç ndodh sot te ARWU, ku "performanca për kokë" zë vetëm 10 përqind të rezultatit final.

- Publiku, gazetarët dhe politikëbërësit duhet të mësohen ta lexojnë çdo renditje duke bërë jo vetëm pyetjen "ku jemi renditur?", por edhe pyetjen shumë më domethënëse "si do të dukej ky rezultat në raport me madhësinë tonë reale?"

Madhësia e vogël e një universiteti nuk është një defekt që duhet fshehur apo kompensuar - është thjesht një kontekst strukturor që shumica e renditjeve aktuale dështojnë ta trajtojnë me drejtësi metodologjike. Rasti i UHZ-së tregon qartë se, me burime njerëzore shumë më të kufizuara, mund të arrihet një ndikim akademik krahasues me institucione shumë më të mëdha - dhe pikërisht ky lloj efikasiteti meriton të njihet e të vlerësohet, jo të mbetet i fshehur pas numrave të thjeshtë absolutë