“Nuk ka asnjë poemë tjetër si kjo”: Pse ky klasik i Robert Burnsit është një vepër kulmore

Nga: Nicholas Barber / BBC
Përkthyer nga: Telegrafi.com (vargjet sipas Albert Vatajt)

Nëse je skocez, ose po do të doje të ishe, atëherë e diela është një ditë e shënuar me të kuqe. Poeti më i madh i Skocisë, Robert Burns, lindi më 25 janar 1759 dhe, çdo vit, në mbarë botën mbahen Darkat e Bërnsit [Burns Supper] për të shënuar ditëlindjen e tij. Të ftuarit pinë viski (jo “uiski”, ju lutem - ky është drejtshkrimi irlandez dhe amerikan), hanë hagis, tatis dhe nips (mos pyetni), dhe dëgjojnë disa nga baladat dhe poezitë e shumta të bardit. Një puthje e ëmbël [Ae Fond Kiss], Për një mi [To A Mouse] dhe I moçëm prej kohësh [Auld Lang Syne] zakonisht janë në program. Dhe, dikush me shumë gjasë do të recitojë Tam O’Shentrin, një rrëfim i shfrenuar për magji dhe dehje që është botuar për herë të parë 235 vjet më parë, në vitin 1791. Është një poemë që ka më shumë përmbajtje sesa mund ta kuptojnë shumica e pjesëmarrësve të rregullt të Darkave të Bërnsit.

Në poemën e famshme narrative, “Tam O’Shantër” nga Robert Burns, një fermer i dehur ndiqet nga shtrigat që bërtasin(Getty Images)

“Tam O’Shantër është kryevepra e Burnsit, me të vërtetë është”, thotë Pauline Mackay, profesoreshë e studimeve mbi Robert Burnsin dhe trashëgimisë kulturore në Universitetin e Glasgout. “Është një nga veprat e tij më të njohura, kështu që kur thua se është poema jote e preferuar e Burnsit, njerëzit thonë: ‘Uh, kjo është e kuptueshme’. Por, në fakt, unë e kam studiuar për shumë e shumë vite dhe është shumëfaqëshe. Burnsi i vuri në punë të gjitha talentet e veta të shumta për të mbërthyer atë që e frymëzonte, që e motivonte dhe perceptimin e tij për njerëzimin dhe natyrën njerëzore”.

Dhe, kjo nuk është e gjitha. Robert Irvine, redaktori i përmbledhjes Bërnsi: Poezi dhe këngë të zgjedhura [Burns: Selected Poems and Songs], vëren se në poemë ka një errësirë që shkon përtej përshkrimeve të gjërave që të ngrijnë gjakun për djallin dhe shërbëtorët e tij. “Ka disa gjëra të çuditshme që ndodhin aty”, thotë ai.

Lexo po ashtu nga Robert Burns:
- Lamtumirë
- Për mua gjej një shishe verë
- Ana, hiret e tua
- Njeriu prandaj është njeri
- Oh e dashura ime ngjyrë e trëndafilit
- Si trëndafil i kuq
- Puthja
- Kënga

Poema tregon historinë komike heroike të Tam O’Shentrit, një fermeri që kalon po aq kohë duke pirë sa edhe duke punuar. Në fund të një dite tregu në Er, ai shkon në pijetore me “mikun e tij të vjetër, të besueshëm dhe të etur për pije”, Jan suterin (d.m.th. Jan këpucarin), pa e vrarë mendjen se gruaja e tij, Katja, po e pret në shtëpi. Vetëm pas orëve të tëra duke pirë dhe flirtuar me pronaren e pijetores, Tami më në fund niset me pelën e tij, Megi. Por, është një natë e errët dhe me stuhi, ndaj ai duhet të mbajë fort kapelën dhe të këndojë një këngë për të mbajtur disponimin e mirë. Kapuçi blu nga pas i mbet, / Me mend po thoshte një sonet. Kjo referencë ndaj “kapuçit blu”, meqë ra fjala, është arsyeja pse kapelat e sheshta, të ngjashme me beretë dhe me xhufkë, quhen “Tam O’Shantër”.

Robert Burns (1759-1796) është poeti kombëtar i Skocisë dhe përkujtohet çdo vit në Natën e Bërnsit, më 25 janar(Getty Images)

Kur i afrohet Kishës së Vjetër të Alloisë, Tami vëren se brenda po zhvillohet një festë djallëzore: shtriga dhe magjistarë po kërcejnë, dhe vetë djalli, Plakushi Nik, po i bie gajdeve. Shumica e festuesve janë “plaka të kërrusura”, por një shtrigë, Nëni, është aq e re, tërheqëse dhe me pak rroba, sa Tami thotë të vetmet fjalë që ai shqipton në poemë: Rroft këmish e shkurtër! [Weel done, Cutty-sark] Kjo fjali sugjestive më vonë do t’i japë emrin anijes “Cutty Sark” - anijes me vela të shekullit XIX që mund të vizitohet në Griniç të Londrës. E përkthyer përafërsisht do të thotë: “Bravo, fustan i shkurtër”!

Nëni dhe shoqet e saj nuk janë të kënaqura kur e dëgjojnë këtë: Tami duhet të arratiset me pelë, me një turmë shtrigash ulëritëse në një përndjekje të furishme, Siç ngrihen bletët me potere. Për fatin e tij, shtrigat nuk mund të kalojnë ujin e rrjedhshëm, dhe lumi Dun është aty pranë. Tami arrin të kalojë urën drejt sigurisë, por pela Megi nuk ka aq fat. Nëni kap bishtin e saj pikërisht kur shkel në urë dhe ajo mbetet “pa bisht”.

Gerard Carruthers e quan këtë një “rrëfim i rëndomtë me fantazma”, por mënyra se si Burnsi e tregon historinë do të thotë se “nuk ka asnjë poemë tjetër si kjo në letërsinë skoceze”. Tam O’Shantër është “jashtëzakonisht e pasur, kaq vizuale, e punuar me aq kujdes dhe kaq ritmike”, i thotë Mackay BBC-së. “Ka thjesht shumëçka aty: gjithçka, nga mënyra se si Burnsi e ka përthithur dhe përvetësuar peizazhin dhe folklorin e Ershirit ku ka lindur dhe të Damfërshirit ku ka shkruar poemën, te interesi i tij i zellshëm për mbinatyroren, te komentet e ndryshme që bën mbi kompleksitetin e marrëdhënieve njerëzore dhe gjinore. Gjithë kjo është kaq magjepsëse”.

Ka vargje në gjuhën skoceze dhe të tjera në anglisht. Ka shaka të vrazhda dhe ka shëmbëlltyrë makabre që të ngrin gjakun. Ka homazhe për kënaqësinë e dehjes me miqtë në një pijetore të këndshme: M’i fort nga mbreti në nj’oborr / Këtu del Tami triumfator! Dhe, ka meditime të trishtueshme filozofike se sa kalimtare janë këto kënaqësi: Mirëpo dëfrimi si lulëkuqet / Që bien fletët sapo këputet. Ndonjëherë narratori i drejtohet vet Tamit. O Tam, ti s’mbajte në rradake!

Asnjë këshillë të Kates sate. Në rastet e tjera ai i drejtohet një personazhi tjetër ose lexuesit/dëgjuesit - një arsye, thotë Irvine, pse poema “ia jep vetes të drejtën për interpretim” dhe është bërë një element standard i Darkave të Bërnsit.

Tam O’Shantri ndeshet me një vallëzim djallëzor të shtrigave dhe magjistarëve që zhvillohet në një kishë të rrënuar(Krediti: Getty Images)

Në fakt, nuk ka shumë gjëra që Burnsi nuk i bën te Tam O’Shantri - dhe ai i bën të gjitha në tetrametër jambik me rimë. “Ai i tregoi aftësitë e tij”, thotë Irvine. “Ai bën një gjë dhe thotë: ‘Hej, shiko, mund të bëj edhe këtë tjetër’. Në vëllimin e tij të parë me poezi, ai e bën këtë nga një poezi në tjetrën. Ai përdor zhanre të ndryshme vargëzimi, kalon nga gjuha skoceze në anglisht, huazon nga një larmi e madhe traditash - si ato që sot i quajmë tradita popullore, ashtu edhe traditat letrare të Anglisë dhe Skocisë. Është një shfaqje virtuoziteti e të gjitha gjërave që ai mund të bëjë. Dhe, në Tam O’Shantër, ai po i bën të gjitha këto brenda një poezie të vetme”.

Një poemë e duhur që qëndron në qendër të një Darke të Bërnsit, Tam O’Shantër është festë ku përbërësi më i kënaqshëm është portreti i tij i dashur dhe depërtues i një personazhi të përshkruar si “njeriu i zakonshëm universal” nga profesori Gerard Carruthers, redaktor i Manualit të Oksfordit mbi Robert Bërnsin [The Oxford Handbook of Robert Burns]. Burnsi admirohet për politikën e tij egalitare dhe, edhe në komedinë e tij horror plot shfrenim, shkëlqen simpatia e tij për njeriun e zakonshëm. “Tam O’Shantër është një poemë e çorientimit”, thotë Carruthers për BBC-në. “Burnsi po thotë: ‘Shiko këtë! Shiko shtrigën! Shiko pelën’! Ndërkohë që, në të vërtetë, ajo për të cilën flet është mënyra se si ne jemi të pandreqshëm si qenie njerëzore”. Poema rrezaton “përqeshje dhe dashuri në të njëjtën kohë për Tamin, dhe, si rrjedhojë, për psikikën njerëzore në përgjithësi”.

Burnsi - një gruar famëkeq - është veçanërisht finok për dobësitë mashkullore. “Burnsi e njeh mendjen mashkullore”, thotë Carruthers. “Ai e di se burrat, në shumë mënyra, janë djem të vegjël budallenj”. Nga ana tjetër, thotë Mackay, gratë mund ta njohin gjithashtu veten te Tam O’Shantri. “Është një poemë për njerëzimin - kënaqësitë dhe oreksin, sfidat dhe brishtësinë - dhe mendoj se kjo është një nga arsyet pse Burnsi është kaq universal. Ai flet për atë se çfarë do të thotë të jesh qenie njerëzore - dhe gjithçka që shohim në vende të ndryshme në të gjithë veprën e tij poetike përfaqësohet disi në këtë poemë të vetme”.

Tami ndiqet nga një shtrigë e re, Nëni, dhe i shpëton për pak duke kaluar Urën e Dunit(Getty Images)

Megjithatë, krahas dhembshurisë së saj, ka djallëzi të më shumë se një lloji te Tam O’Shentri. “Gjëja e çuditshme dhe shqetësuese për këtë poezi është se babai i Burnsit, William Burnes, ishte një njeri shumë i përkushtuar dhe serioz, i cili dëshpërohej nga prirjet libertine të të birit”, thotë Irvine. “Ai organizoi riparime në Kishën e Alloisë kur Burnsi dhe vëllai i tij ishin fëmijë, dhe një nga arsyet për këtë ishte se ai donte të varrosej aty - dhe u varros. Pra, në vitin 1784, babai i Burnsit u varros në oborrin e Kishës së Alloisë të cilën Burnsi më pas e bëri të famshme si vendin e një orgjie shtrigash. A po merrte hak ndaj të atit për mospajtimin e tij ndaj djalit të madh”?

Pos çdo gjëje tjetër që Burnsi bën në Tam O’Shantër, mund të pohohet se ai pothuajse fjalë për fjalë po kërcen mbi varrin e të atit. Kushdo që e dëgjon në një Darkë të Bërnsit, do të ketë shumëçka për të përtypur. /Telegrafi/

***

TAM O’SHENTËR

Poemë nga: Robert Burns
Përktheu: Albert Vataj

Kurçertexhitë lënë rrugën shkret
Dhe shoku shokun përshendet,
Pazari shuhet, afron nata
E nisen njerëzit nëper fshatra,
Të bëjm’ orgji, seç na vjen mirë,
E na ndez flakë një kriko birrë,
harrojmë të Skocisë udhë
Me gardhe, ura, ujra shumë
Që na ndajn’ ne edhe shtëpinë,
Ku zonjat tona kanë selinë
Dhe tok me vetull ngrehin shqotë,
Sikur t’i mbajë inati ngrohtë.

Kështu u ndodh në Er, në qendër,
Një nat’ i ndershmi Tam O’Shentër,
(megjithse Eri i lasht’ me ura,
Nuk shquhet shumë për gra dhe burra).

O Tam, ti s’mbajte në rradake
Asnjë këshillë të Kates sate:
“Një groshë nuk vlen, të thotë, lum miku,
Kur flet me grahma pijaniku,
Se të gjithë vitin, gjer në fund,
Çdo ditë pazari bëhësh thumb!”

Me një mullis u bëtë shokë
E pit’ të dy sa ratë në tokë,
Po ti çdo nat’ ia shtroke mirë
Me farkëtarë u frytë në birrë,
Në kabare na hyn të shtunë
E del të hënën, ti, o lumë!
Siç parasheh ajo e mjerë
Në Dun do mbytesh ndonjëherë,
O se te kish e Alloisë
Djajt do të zënë në netët pisë.”

“Ah, xhan, o grua, shpirt, o xhan,
Me ç’porosi më bën derman!
Si ta përçmoj qortimin tënd
Që burrin do të sjellë ndër mend?!”

Mirëpo një natë, ç’ta përmend,
Ky Tami ynë e pa me vend
T’ia shtronte prapë me të pirë ...
Valonte shkumba përmbi birrë,
Dy miqt e vjetër pranë një zjarri:
Ai dhe Jani këpucari
Që donte Tami porsi vëllanë,
Të dy ia shtronin jave për javë.

Po këtë nat’ u bënë shumë,
Si pinë bënë dhe rrëmujë
Dhe kabaresha mërmliste
Me Tamin ëmbël diçka fliste.
Për bëma fliste këpucari
Të tjerët qeshnin, ah, qyqari
Dhe Tami s’mori vesh më shumë
Qe vërshëllimë, apo furtunë.

A kini parë ndonjëhere mirë
Kur marinarët na gjejnë birrë?
Si bletër mblidhin, zhuzhullojnë,
Me krahë minutat fluturojnë,
M’i fort nga mbreti në nj’oborr
Këtu del Tami triumfator!

Mirëpo dëfrimi si lulëkuqet
Që bien fletët sapo këputet,
O si dëbora që bie në lumë
Që sa zbardh pak e bëhet ujë,
A si gushkuqi që kund s’qendron
E mer në shenjë, të fluturon,
O si ylber me ngjyrë të qartë
Që shkrin në qiellin me shtërngatë,
Ah, koha ikën, s’mund të ndalet,
Për Tamin erdh një çast të ndahet,
Po nata ish e zezë, pisë,
Mërzija sillej si një bishë;
U nis ai në natën varr,
Në rrugë gjëkund s’kish udhëtar.

Po frynte erë e shfrynte tepër,
Kërciste trëndafili i egër
Dhe larg rrufeja shkrepëtinte,
Dhe thellë e rëndë bubullinte,
Në net të tilla, lemeri,
Veç djalli del bën tregëti.

Shaloi Megin, pelën gri,
Që kush s’ia del për shpejtësi
Dhe fluturoi me të për pakë
Nuk pyeti për shi, për flakë.
Kapuçi blu nga pas i mbet,
Me mend po thoshte një sonet
Dhe tek po ecte pa merak,
I ngjau se e kapi një lugat,
Si kukuvajk’ u ndje një klithmë
Aty të kish e Alloisë.

Aty ish shkëmbi, o lum miku,
Ku qafën theu Çarl Pianiku,
Ku në mes ferrash, në gërmadhë,
Ish gjetur një ferishte e vrarë
Dhe ku nën degët në çinar,
E ëm’ e Margos na u var;
Në vah sa kishte kapërcyer
Kish ngar’ e fryma i qe rrëmbyer.

Shkumbonte Duni përmbi gurë,
Shtërngata çirrej nëpër drurë,
Rrufeja qiellin mbushte zjarr,
Gjëmimi mblidhej si vilar,
Kur ja, mes drurësh zu të ndritë
Kjo kishëza e Alloisë.
Nën atë dritë, atë mazgalle
Dikush kërcente, hidhej valle.

“më jep guxim, o Xhon fisnik i flet birrës
Tani që ndodhem në rrezik!
Pse pimë pak birrë ne nga halli
Një pikëz visk, të na marrë djalli?”
Kështu ky Tami na tha broçkull
Nga birra mend’ i vinin rrotull,
U ndal kjo Megi me dinjitet
Desh të qertonte të zotn’ e vet
E bëri para me trimëri,
Kur Tami vetë pa një çudi:

Skelete kërcisnin, magjistare,
Një kotilon nga Franca marrë,
I binin bririt hidheshin rëndë,
sikur të shkelnin dhe ty me këmbë.
Mbi një dritare, në ca parvazë,
plakushi Nik u shfaq si shtazë djalli
si qen i zi po turfullonte
atë muzik’ ai drejtonte,
pastaj ktheu bririn, fryri fort,
u mbush çatia me shpirtra plot.
Zun’ e rrethonin me ulurimë
Të gjithë të veshur qenë me qefinë,
Si djalli vetë bënin dredhi
Në duar mbanin nga një qiri.

E cili Tam, cili qyqar
S’do kthente syt’ përmbi altar
Të shihte varur dy ferishte
Me dy si gremçe, hekurishte,

Dhe një kaçak me thikën gjak
Me to po qeshte si torollak!
Pesë me ndryshk, kishin ca shpata
Dhe pesë në duar kishin spata.

Një fashë llastiku foshnjën mbyste,
Një thik një bab’ po e përmbyste,
Ish biri i tij qe e shkelmonte
Atë flokëbardhë që po mbaronte.
Ah ç’poshtërsi, në shpirt të ther
Sa keq, sa vaj, sa tmerr!

Sa pa ky Tami, sa qe përmendur,
Shpërtheu një çast një klithmë e çmendur
Një fyell çirrej si një i marrë
Me shpejt vraponin gjith kërcimtarët,
U bënë gardh, zënë krah për krah,
Në udhë i dolën përball’ ca gra,
I flakën leckat ato mbi kishë,
Mben lakuriq, veç nder këmishë.

He, Tam, o Tam, pse ta bësh hasha,
Ato s’qenë gra, po ishin vasha,
në ca këmishë në ngjyrë jeshile,
si top dëbore, gargi, bandille!
Të brenëshmet mbanin përmbi vithe
Dhe flokët blu, të butë, kadife.
Ti mer e jep, kush ta di hallë,
ato me sy, fët me qepallë
edhe sakaq na qenë zverdhur,
tamam si mëzet që sa kanë zvjerdhur.
Pickojnë, të ngasin nga meraku,
Çudi, të dridhet vetë stomaku!

Po Tami zgjodhi. Kish dëshirë
Atë që ishte yll, e mirë,
Që dinte nder t’i bënte mikut
(u ndodh në vahun e Kërrikut
Kur ajo vetë iu kthye bishe
E zu përqark gjithçka të prishë
Po shkelte elb, e bimë, e drithë)
Këmish’ e saj na ishte endur
Atje në Pejzlin e përmendur
Që i bëjn çupat lozonjare
Edhe për to të jenë krenare.
Atë këmishë, ta themi ndryshe,
Asaj ia bleu e gjora gjyshe,
Po Nënit nuk i vajti mbarë,
Kërcen tani me magjistarë!

Po këtu Muza ime e ngratë
Lë të pushojë, të çlodhet pak,
Mjaft tha për Nënin si kërceu
(si xhinde ish, s’e mbante dheu)
Qysh Tami griu si me magji,
Ç’mendoi e ç’pa me syt e tij,
Si fryu e ç’ndodhi pas kësaj, si e përqeshi satanaj,
Që nga fillimi në mbarim,
Kur humbi çdo arsyetim
Dhe thirri: “Rroft këmish e shkurtër!”
Dhe erdhi ai çast i bukur,
Kur ia dha vrapit Megi i tij,
Sikur ta ndiqte një ushtri!

Siç ngrihen bletët me potere,
Kur djali i prap’ godit kosheren,
Si ther një lepur me xigua,
Kur brrof e ndjek pas një langua,
Siç turret cubi nëpër treg,
Kur “kapeni” gjithkush thërret,
U sul kjo Megi, ngriti bishtin,
Dhe djaj e shpirtra pas e ndiqnin.

Ah, Tam, o Tam, ç’shpërblim po merr,
Si peshk do thekesh ti në ferr,
dhe vajit Katja do t’ia mbushë,
do mbetet kaq e re vejushë!

Tash fluturim, moj Megi, merr,
Të kalosh urën mbi qemer
Dhe ngrie bishtin, qimeshumin,
Me aq guxim, si kërcen lumin!
Por ah, ku kulmi i urës hapet
Vetë satanaj pas bishti kapet!
E mira Meg terheq një çast
Dhe Nënin vetë e le nga pas
Më larg guximshëm po vraponte
Mbi të dhe Tami fluturonte
Të zotin jasht’ rreikut qiti,
Kur “frrap” u ndje, iu këput bishti,
Kjo shtig iu hodh pas mizorisht,
Të gjorën Meg e la pa bisht.

Kush këtë ngjarje të lexojë
Bir nënë qoftë të mos kuptojë,
Kur pi e birrës i përkulet
Atë këmishën mbetur çule
Dhe Tam O’Shentrin, sigurisht
Të tijën pelë që mbet pa bisht.