Intervistë me regjisorin iranian, Jafar Panahi
Intervistoi: Adam White / The Independent

Jafar Panahi dëshiron të kthehet në shtëpi. “Që të jem i sinqertë, koha ime po shpenzohet krejt kot me gjithë këto udhëtime,” më tha regjisori nga një dhomë hoteli në Nju-Jork, në mes të një turneu ndërkombëtar për shtyp që ka zgjatur me muaj. “Nuk po pres dot sa të përfundojë gjithë kjo, të kthehem në Iran, të ulem dhe të filloj me punën.” Si krijues profesionist i ngatërresave dhe po aq disident politik - njëkohësisht i përbuzur dhe i frikshëm për autoritetet iraniane - Panahi buzëqesh me ironi. “Dua të propozoj një zgjidhje ligjore për të vazhduar tutje,” thotë ai me një ironi të theksuar. “Të gjithë regjisorët duhet të kenë ndalesë nga braktisja e vendeve të veta, në mënyrë që të mund të bëjnë realisht ndonjë punë.”

Të enjten pasdite, kur folëm, ky koment më bëri të qesh. Të hënën në mbrëmje - kur dëgjova lajmin që Panahi është dënuar sërish me burg nga qeveria e vendit të tij - më bëri të stepem. Por, nëse është dikush më i aftë për të përballuar kërcënimet fizike dhe ekzistenciale, ai është njeriu që ka sfiduar sundimin autoritar për 25 vjet - duke mbijetuar një ndalesë 20-vjeçare për të udhëtuar, duke vuajtur dy qëndrime të mëparshme në burg dhe një ndalesë për të bërë filma.

Lexo po ashtu:
- Për “armikun e popullit” dhe kampionin që nuk gjunjëzohet!
- Q... shtetin që s’ka film!
- Pse filmat e Iranit janë ndër më të mirët në botë?

Duke folur me optimizëm, me një zë të gërvishtur dhe të çjerrë nga jeta me cigare, Panahi është armik i shtetit në stilin e Fred Hamptonit ose Jane Fondas. Ai është i guximshëm. I palëkundur. Pothuajse i frikshëm në qetësinë e vet. Filmat e tij - ndër ta drama e ndjeshme e vitit 1995, Balona e bardhë, si dhe filmi i sivjetshëm fitues i Palmës së Artë në Kanë, Ishte thjesht një aksident që jepet këtë javë në kinema - janë pamje të ndjeshme të Iranit bashkëkohor. Ato shpesh aludojnë, por nuk ushqehen patjetër nga temat e shtypjes shtetërore, mizogjinia dhe brutaliteti policor, dhe janë pëlqyer gjerësisht në të gjithë botën: Ishte thjesht një aksident pritet të marrë vëmendjen për Oscar vitin e ardhshëm, ndërsa Panahi ndërkohë ishte i zënë duke marrë, të hënën, tri çmime Gotham në Nju-Jork - për Regjisorin më të Mirë, Skenarin Origjinal më të Mirë dhe Filmin Ndërkombëtar më të Mirë - kur mësoi për dënimin e tij të ri. Shumë nga filmat e tij janë gjithashtu, sipas sundimtarëve të Iranit, “propagandë kundër qeverisë” dhe janë nën sulm të vazhdueshëm.

Nëntë filmat e fundit të Panahit janë ndaluar në vend dhe, pavarësisht çmimeve ndërkombëtare (ka fituar çmimet më të mëdha në festivalet e Berlinit dhe Venecias), ai është përballur me censura të përsëritura: në vitin 2010 u dënua me gjashtë vjet burg për “propagandë kundër shtetit” dhe u lirua pas tre muajsh. Në vitin 2022 kaloi edhe shtatë muaj të tjerë për përfshirje të dukshme në protesta kundër qeverisë, dhe u lirua vetëm pasi bëri një grevë 48-orëshe urie. Dënimi i tij i fundit i papritur, i cili përfshin një vit burg dhe një ndalim dyvjeçar për të braktisur Iranin, ishte rezultat i aktiviteteve të panjohura “propagandistike” - njoftoi të hënën avokati i tij, Mostafa Nili. Ata shtoi se do të apelojnë, por Panahi do të kthehet gjithashtu në Iran, pavarësisht kërcënimit ndaj tij. Arratisja nuk është stil i 65-vjeçarit.

Ka pasur mundësi të mëparshme për të ikur, shpjegon ai. Ndalimi 20-vjeçar për të udhëtuar përfundoi para kohe në vitin 2023, pas 14 vjetësh, dhe Panahi së bashku me gruan e tij lanë Iranin për në Paris ku ai montoi filmin Ishte thjesht një aksident. “Por, unë nuk jam në gjendje të përshtatem diku tjetër,” thotë ai duke folur përmes përkthyeses Iante Roach. “Problemi qëndron brenda meje. Mund të jetoj vetëm në Iran. Nuk kam njohje të thellë për njerëzit në vendet e tjera - le të themi në Angli, apo në Francë. Dhe, nëse do të bëja një film për ta, do të ishte vetëm sipërfaqësor.”

Panahi u ndalua zyrtarisht të bënte filma në vitin 2010, dhe për një moment mendoi të pranonte fatin e tij. “U trondita thellë në aspektin psikik,” kujton ai. Por, dënimi gjithashtu përkoi me statusin e tij të sapo fituar si frymëzim për regjisorë më të rinj ose aspirantë. Ai e gjente veten teksa ata afroheshin dhe e pyesnin se si mund të bënin - sikurse ai - vepra interesante dhe armiqësore në kushte të vështira. Shumë prej tyre tashmë kanë hequr dorë. “E pyeta veten çfarë duhet të bëja,” thotë Panahi. “A duhet të bëhem një nga këta njerëz që ulen dhe ankohen se sa të vështira janë bërë gjërat? Apo duhet të përpiqem të gjej një mënyrë? Në fund, vendosa të bëj gjithçka që duhej për të vazhduar punën.”

Ajo që bëri ishte të përkulte me zgjuarsi rregullat e ndëshkimit të vet. Së pari, e bëri një dokumentar për rrethanat e tij dhe e quajti Ky nuk është film. “Dhe, pastaj e pyeta veten çfarë tjetër mund të bëja,” thotë ai. “Mendova, epo mirë, mund të ngas makinën - kështu që mund të bëhem shofer taksie, por nëse bëhem shofer taksie atëherë mund të vendos një kamerë në taksi dhe pasagjerët do t’i tregojnë historitë e veta.” Pra, kështu u bë filmi i tij i vitit 2015, Taksi. Një film tjetër, një pseudo-dokumentar i quajtur Pa arinj, u bë në fshehtësi të rreptë në vitin 2021.

“Filmat më të mirë që bëhen sot në Iran janë bërë ilegalisht,” thotë ai. “Dhe, njerëzit gjejnë mënyrat e veta për t’i bërë - shumë prej tyre marrin leje të miratuara nga shteti për të bërë një film të caktuar, por më pas e bëjnë ndryshe ose shtojnë një mesazh nënçmues brenda tij.” Ai nuk ka asnjë bezdi ndaj filmave më komercial që lejohen nga sundimtarët e Iranit. “Unë vetëm kërkoj që shteti të tolerojë filmat e mi, sa për t’i lejuar që të shfaqen,” shton ai. Vetëm Balona e bardhë dhe vazhdimi i tij i vitit 1997, Pasqyra, janë shfaqur ligjërisht në vend.

E pyes Panahin nëse, me raste, ka ndonjë emocion nga fakti që ia del mbanë dhe bën një film të suksesshëm nën radar; cilido qoftë konteksti që i rrethon, a ka ndonjëherë ndonjë zbavitje? Ai buzëqesh. “E di ti, po e bëjmë një intervistë serioze, por gjithashtu po qeshim mjaftueshëm në të njëjtën kohë,” thotë ai. “E tillë është jeta. Nëse ia heq të qeshurën jetës, gjithçka bëhet artificiale, dhe bëhet shumë e vështirë.” E marr këtë si një “po”.

Ishte thjesht një aksident është, ndoshta, filmi më i drejtpërdrejt politik i Panahit deri më sot. Ai ka në qendër Vahidin (luajtur nga Vahid Mobasseri), një ish-i burgosur politik që tani punon si mekanik dhe i cili është i bindur se ka hasur njeriun e cili e kishte marrë në pyetje, me dhunë, disa vite më parë. Ai e bazon këtë bindje vetëm në zërin e tij dhe në kërcitjen e veçantë të këmbës së tij protetike, megjithëse është i vetëdijshëm se mund ta ketë gabim. Vahidi gjithsesi e rrëmben atë dhe më pas kërkon ndihmë nga miqtë e tjerë disidentë për të vendosur çfarë të bëjë me të. Është një film i tensionuar dhe shpesh tronditës - kurrë didaktik, pavarësisht diskutimeve rrethanore për dhunën dhe hakmarrjen - dhe ndërtohet drejt një kulmi mbresëlënës të xhiruar në një plan të vetëm të gjatë.

Përvojat vetjake të Panahit në burg e formësuan historinë e filmit. “Të burgosurit kanë përvojë të përbashkët, dhe ajo është marrja në pyetje,” thotë ai. “Na detyrojnë të ulemi në një karrige përballë një muri, pa praninë e avokatit tonë, dhe me një hetues që na bën pyetje nga pas. Ajo që u ndodh të burgosurve është se, në vend që të mendojnë për pyetjet dhe t’u përgjigjen atyre, ata përfshihen plotësisht në përpjekjen për të hamendësuar dhe përcaktuar se kush është ky hetues. Si duket? Sa vjeç është? Dhe, nëse e shoh pronarin e këtij zëri jashtë burgut, a do ta njoh?”

Panahi, për aq sa di, nuk i ka hasur ndonjëherë hetuesit e tij në jetën reale, dhe nuk është i sigurt se si do të reagonte nëse kjo do të ndodhte. Por, ai nuk dëshiron që audienca të ngecet patjetër te detajet specifike të subjektit të filmit; përkundrazi, ai dëshiron që ata të shtrojnë pyetje më të gjera pasi ta shohin. “Vërtet dua që njerëzit të përballen me [idenë për] ciklin e dhunës,” thotë ai. “A duhet që hakmarrja të lejohet të vazhdojë, apo duhet të përfundojë në një moment?”

E pyes Panahin për njerëzit që shfaqen në filmat e tij, të cilët zakonisht janë një përzierje aktorësh dhe jo-aktorësh. Si ai, ata janë të vetëdijshëm se po përfshihen në një punë që fare lehtë mund të vendos një shënjestër mbi ta. A i paralajmëron ai për rreziqet? I ngre supet. “Ata e dinë shumë mirë se me kë u kërkohet të punojnë, dhe të gjithë janë gjithashtu të etur të bëjnë diçka ndryshe,” thotë ai.

Ai përmend lëvizjen Gratë, Jetë, Liri e cila filloi në vitin 2022 dhe ku qytetarët iranianë dolën në rrugë për të protestuar kundër shtypjes dhe korrupsionit të qeverisë - nxitur nga një incident ku një grua u arrestua nga policia e moralit e vendit sepse nuk e vuri, siç duhet, hixhabin.

“Që atëherë, shumë prej nesh në Iran kemi vendosur të bëjmë diçka për këtë lëvizje, në çfarëdo forme qoftë,” thotë ai. Për Panahin dhe ata që marrin pjesë në filmat e tij, kjo arrihet përmes artit. “Të gjithë jemi më të shqetësuar për të krijuar një vepër të mirë sesa për pasojat që mund të sjellë ajo.”

Siç dëshmoi edhe kjo javë, pasojat kanë ardhur sërish për Panahin. Por, ai nuk do - dhe, e pranon se nuk mundet - të punojë apo të mendojë në ndonjë mënyrë tjetër. Më tregon për kohën kur bëri një triler 30-minutësh psikologjik gjatë shkollës së filmit, që ishte kryesisht një kopjim i stilit dhe gjuhës vizuale të Alfred Hitchcockut - një nga frymëzimet e tij të para.

“Dukej bukur, por nuk kishte shpirt,” kujton ai. Kështu, ndoshta në aktin e tij të parë të vërtetë të kundërshtimit, ai hyri fshehurazi në laboratorin e filmit të shkollës, gjatë natës, dhe vodhi negativët e filmit. “Dhe, pastaj i shkatërrova që askush të mos mund ta shihte ndonjëherë filmin tim,” qesh ai. “Sigurisht, në atë kohë askush nuk dinte kush isha. Isha thjesht një nga shumë studentët e filmit që përpiqeshin të gjenin veten. Megjithatë, e kuptova se nënshkrimi yt ka vlerë, dhe se nuk mund ta vësh thjesht mbi çdo film. E dija se çfarë do të thoshte të vendosje shenjën tënde mbi diçka.” /Telegrafi/

FilmiCultSkena