Mes dritave të jetës publike dhe qetësisë së shtëpisë, çifti i parë i Prishtinës rrëfen për identitetin, “gjembat dhe trëndafilat” e përditshmërisë, prindërimin dhe përkushtimin që nuk kërkon skenë - Një histori për dashurinë që ndërtohet çdo ditë
Në një ditë kur dashuria matet me lule dhe fotografi të përkryera, ata zgjedhin të flasin për diçka më të thellë: për përkushtimin e heshtur, për dialogun që mban gjallë një martesë, për rrënjët që nuk harrohen dhe për ndërtimin e përditshëm që nuk kërkon duartrokitje.
Kristale Ivezaj-Rama dhe Përparim Rama nuk janë vetëm çifti i parë i kryeqytetit. Ajo rikthen kujtesën në mure; ai projekton qytete. Ajo ndriçon shtresat e së kaluarës; ai mendon për të ardhmen urbane. Mes këtyre dy botëve është ndërtuar një arkitekturë dashurie që nuk mbahet nga simbolika, por nga përgjegjësia.
Në këtë rrëfim ekskluziv, ata flasin për jetën nën vëzhgim publik, për kompromiset e heshtura dhe për fëmijët e tyre, Arrën, Tigrin dhe Bronin, që rriten në një shtëpi ku estetika nuk është dekor, por mënyrë jetese.
Sepse dashuria më e fortë nuk është ajo që duket.
Është ajo që qëndron.
Identiteti përtej rolit publik
Znj. Ivezaj-Rama, shpesh flitet për “gruan pranë burrit të suksesshëm”. Si do ta përkufizonit veten përtej këtij përkufizimi dhe si e ruani identitetin tuaj personal brenda jetës publike që ndani?
Është shumë e rëndësishme për ne, si individë dhe si familje, të njohim veten vërtet dhe të jemi të ndershëm me njëri-tjetrin.
Mendja e Përparimit lëviz përpara, ndërsa unë shpesh kthehem pas, e tërhequr nga hulumtimi i historisë, në mënyrë që të mund të ndërtojmë mbi një tokë të shëndetshme.
Ne punojmë në skajet e kundërta të spektrit: ai shikon përpara, unë kthehem pas. Mendoj se kjo e bën shtëpinë tonë një vend të shëndetshëm, ku të dy perspektivat nderohen dhe balancohen.
Për mua, si gazetare me formim në gazetari hulumtuese, njohja e së vërtetës është thelbësore.
Qoftë duke u marrë me traumën ndërbrezore, si padrejtësia e 46 viteve të regjimit të Shqipërisë, kampet e internimit dhe burgjet politike të Enver Hoxhës, apo duke zbuluar historinë e një anëtari të harruar të familjes, jam thellësisht e angazhuar për të mbushur boshllëqet. E bëj këtë që gjenerata jonë dhe ato që do të vijnë të jenë të plota, të shëndetshme dhe të fuqizuara. Si mund të nderojmë të kaluarën? Ku ka dhimbje? Çfarë mund të bëjmë për të sjellë dritë dhe shërim? Unë e shoh botën brenda këtij konteksti.
Z. Rama, udhëheqja kërkon vendosmëri, ndërsa dashuria ndjeshmëri. Si bashkëjetojnë këto dy dimensione në jetën tuaj, pa e zbehur njëri-tjetrin?
Udhëheqja dhe dashuria nuk janë të kundërta; për mua ato plotësojnë njëra-tjetrën. Vendosmëria pa ndjeshmëri rrezikon të bëhet e ftohtë, ndërsa ndjeshmëria pa përgjegjësi humb drejtimin. Në jetën time, këto dy dimensione bashkëjetojnë përmes vetëdijes se çdo vendim publik ka gjithmonë një ndikim njerëzor.
Dashuria më mban të lidhur me realitetin, me jetën e përditshme dhe me përgjegjësinë ndaj njerëzve. Udhëheqja, nga ana tjetër, më kërkon qartësi, guxim dhe qëndrueshmëri. Kur këto dy forca janë në ekuilibër, vendimet nuk dobësohen nga ndjeshmëria, por përforcohen prej saj.
Besoj se udhëheqja më e mirë është ajo që nuk e humb kurrë dimensionin njerëzor. Dhe dashuria më e qëndrueshme është ajo që di të mbajë përgjegjësi.
Të jetosh dashurinë nën vëzhgim publik është një formë presioni modern. A ndieni ndonjëherë nevojën ta mbroni hapësirën tuaj nga opinioni, komentet dhe pritshmëritë e jashtme? Çfarë këshille do t’u jepnit çifteve që zgjedhin jetën publike?
Përparim Rama: Jeta publike sjell natyrshëm vëmendje dhe opinione të ndryshme. Unë dhe Kristalja përpiqemi të qëndrojmë të fokusuar te qëllimi. Punën e bëjmë me ndershmëri dhe veten nuk e masim me zhurmën publike, por me përpjekjen dhe ndërgjegjen.
I respektojmë mendimet e njerëzve. Liria e shprehjes është një vlerë thelbësore për ne. Në të njëjtën kohë, ruajmë qartësinë tonë të brendshme. Ajo që na mban të qëndrueshëm është e thjeshtë: të rrisim fëmijë të shëndetshëm e të lumtur dhe t’i shërbejmë qytetit me integritet.
Për çiftet që zgjedhin një jetë publike, këshilla ime është kjo: përcaktoni qartë vlerat tuaja përpara se të tjerët të përpiqen t’jua përcaktojnë. Komunikoni hapur dhe mbrojeni hapësirën tuaj private. Rolet publike ndryshojnë, por partneriteti duhet të mbetet themeli.
Takimi që nisi gjithçka
Z. Rama, ndërtues i urave reale mes qyteteve, dhe Znj. Ivezaj-Rama, krijuese e urave emocionale përmes artit, si e kujtoni sot takimin tuaj të parë? A ishte një njohje e qetë, apo një ndjesi e menjëhershme se përballë kishit dikë të veçantë?
Historia jonë nisi në vitin 2009. Isha i ftuar si ligjërues në një konferencë në Abu Dhabi mbi të ardhmen e kryeqyteteve, ku do të prezantoja planin rregullues urban të Prishtinës, në kohën kur po përfundoja doktoraturën në planifikim urban. Kristale ishte zhvilluese e programit dhe koordinatore e delegacioneve për këtë ngjarje.
Për shkak të një emergjence personale, nuk munda të marr pjesë dhe lidhja jonë e parë u krijua përmes komunikimit elektronik. Ajo që nisi si bashkëpunim profesional gradualisht u shndërrua në biseda për ide, filozofi dhe jetë.
Kur u takuam për herë të parë në New York, një vit më vonë, ndjesia ishte e menjëhershme. Nuk u ndje si njohje me dikë të ri, por si takim me dikë të rëndësishëm. Brenda tetë muajsh u fejuam dhe dy vjet më pas u martuam. Sot, pas gjashtëmbëdhjetë vitesh, ajo ndjesi vazhdon.
Në bisedat tuaja të mbrëmjes, ku përfundon vizioni i arkitektit për qytetin dhe ku fillon vështrimi estetik i kuratores? A e pasuroni dhe sfidoni njëri-tjetrin përmes dialogut?
Kristale Ivezaj-Rama: Ne e pasurojmë dialogun e njëri-tjetrit dhe gjithmonë përpiqemi të sjellim dritë në biseda të rënda. Unë dhe Përparimi jemi mendimtarë të orientuar drejt zgjidhjeve dhe, ndërsa nderojmë tonin emocional të një teme, mendja jonë natyrshëm kërkon mësime dhe dritë brenda saj. Këtu qëndron ngjashmëria jonë. Na pëlqen gjithashtu të qeshim dhe të bëjmë shaka. Përparimi është jashtëzakonisht gazmor dhe më bën të qesh shumë.
Unë u bëj fëmijëve të mi të njëjtën pyetje pas shkollës për ditën e tyre: “Cilat ishin gjembat dhe cilat trëndafilat e ditës tuaj?” Në të njëjtën mënyrë, unë dhe Përparimi flasim për ditët tona, për gjembat dhe trëndafilat, dhe gjithmonë përpiqemi sa më shumë që të përfundojmë me të qeshura.
Shtëpia si kujtesë dhe vizion
Znj. Ivezaj-Rama, me veprën “Even Walls Have Ears” (“Muret kanë edhe veshë”) dhe Z. Rama, me vizionet arkitekturore të prezantuara në Bienalen e Venecias - a është shtëpia juaj sot një hapësirë ku kujtesa artistike dhe dizajni bashkëjetojnë?
Përparim Rama: Për mua, hapësira ka qenë gjithmonë më shumë se strukturë fizike. Qytetet mbartin emocione, ndërtesat ruajnë kujtesë dhe hapësirat publike ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën se si njerëzit ndihen për veten dhe për njëri-tjetrin.
Kristalja ka një qasje të thellë ndaj historisë dhe kujtesës kolektive, ndërsa unë jam më i orientuar drejt së ardhmes dhe zhvillimit urban. Këto dy perspektiva plotësojnë njëra-tjetrën. Ajo pyet nga vijmë; unë pyes ku po shkojmë.
Shtëpia jonë pasqyron këtë dialog. Është një hapësirë ku reflektimi dhe vizioni bashkëjetojnë. Ku e kaluara respektohet dhe e ardhmja ndërtohet me përgjegjësi.
Në Bienalen e Venecias, fokusi i punës sime ishte mënyra se si qytetarët e përjetojnë emocionalisht Prishtinën dhe hapësirat e saj. Arkitektura, për mua, nuk është vetëm ndërtim, por përvojë njerëzore. Kjo bindje udhëheq si angazhimin tim publik, ashtu edhe jetën private.
Rrënjët tuaja familjare janë formësuar nga përvoja të ndryshme të largimit dhe zhvendosjes. Si e ka ndikuar kjo trashëgimi konceptin tuaj të “shtëpisë”? A është dashuria juaj një arkitekturë që mbart kujtesën e rrugëtimit, një hapësirë që ndërtohet dhe rindërtohet kudo ku ndalet shpirti?
Përparim Rama: Historia e rajonit tonë është e shënuar nga lëvizja, zhvendosja dhe qëndrueshmëria. Brezat para nesh kanë jetuar me pasiguri, por kanë ruajtur identitetin. Kjo trashëgimi ka ndikuar në mënyrën se si e kuptoj shtëpinë.
Për mua, shtëpia nuk përcaktohet vetëm nga gjeografia. Ajo lidhet me përgjegjësinë, përkatësinë dhe stabilitetin familjar. Është vendi ku fëmijët ndihen të sigurt dhe ku puna që bën ka kuptim.
Ne mbartim kujtesën e migrimit, por edhe forcën për të ndërtuar vazhdimësi. Kudo që ndërtojmë stabilitet së bashku, aty krijohet shtëpia.
Kristale Ivezaj-Rama: Si pasardhës të migrimeve të panumërta dhe mbijetues gjatë brezave, ne mbajmë trashëgiminë e lëvizjes në venat tona. Nga Etruskët, Ilirët, Romakët, Bizantinët, Osmanët, deri tek gjurmët e vogla kelte që zbulon ADN-ja ime, historia jonë ka qenë gjithmonë një histori udhëtimi. Ajo që kam kuptuar është se shtëpia ime është aty ku janë fëmijët e mi.
Njerëzit janë të qëndrueshëm dhe ne do të lulëzojmë kudo që të mbjellim, sepse jemi fara të shëndetshme. Kudo që shkojmë së bashku bëhet shtëpia jonë dhe, për mua, “së bashku” do të thotë se jeta është e mirë.
Prindërimi si themel i qytetit
Si rriten Arra, Tigri dhe Broni në një hapësirë ku arti, kujtesa dhe drita formësojnë përditshmërinë dhe shikimin drejt së ardhmes?
Përparim Rama: Prindërimi është përgjegjësia më e madhe e jetës sime. Detyrat publike janë të përkohshme, ndërsa atësia është e përhershme.
Përpiqem të jem i pranishëm në gjërat e përditshme: të luaj futboll me fëmijët, të lexojmë së bashku, të kalojmë kohë cilësore. Udhëheqja fillon në shtëpi. Nëse nuk jam i pranishëm për fëmijët e mi, asnjë arritje publike nuk ka peshë.
Çdo fëmijë mbart një potencial të jashtëzakonshëm. Detyra jonë si prindër është të krijojmë një mjedis ku vetëbesimi rritet natyrshëm dhe ku ata ndihen të mbështetur dhe të sfiduar.
Kristale Ivezaj-Rama: Të qenit prind është roli më i madh i një jete dhe ne duam t’u japim fëmijëve tanë përvoja që ndërtojnë karakter të fortë dhe zhvillojnë aftësi jetësore reale. Duam që ata ta shijojnë vërtet fëmijërinë. Është stina më e shkurtër e jetës së njeriut. Është e vetmja kohë kur ata mund të jenë plotësisht fëmijë dhe ne duam që këto vite të jenë të pasura me lidhje domethënëse dhe me kontakt me njerëz nga kultura të ndryshme.
Ne lexojmë shumë bashkë dhe gatuajmë bashkë. Vajza jonë e do gatimin dhe djemtë tanë më ndihmojnë të rregulloj shtëpinë. Punojmë si ekip dhe qeshim shpesh.
Unë besoj në prindërimin e ndjeshëm. Ne inkurajojmë kureshtjen, jemi thellësisht të interesuar për mendimet dhe interpretimet e tyre dhe, mbi të gjitha, duam që bota e tyre e brendshme të jetë sa më e gjallë dhe e pasur. Përparimi dhe unë shpesh i marrim me vete në takime dhe udhëtojmë bashkë. Ne jemi një njësi dhe ndajmë një lidhje të fortë, të cilën e kemi kultivuar që nga foshnjëria e tyre. Kalojmë shumë kohë në natyrë duke ecur në shtigjet e Gërmisë.
Një nga thëniet e mia të preferuara, dhe një që më pëlqen ta ndaj me prindërit e rinj, është: “Folu si mbretër dhe mbretërit do të shfaqen.”
E çmoj këtë kujtesë sepse fëmijët rriten sipas mënyrës si i shohim dhe si u flasim. Kur i trajtojmë me dinjitet, respekt dhe besim në potencialin e tyre, ata shpesh rriten pikërisht në atë forcë. Fëmijët janë mrekulli, plot mundësi, thellësi dhe madhështi të heshtur që presin të zgjohen.
Si do të dukej Prishtina nëse do të projektohej duke u nisur nga nevojat emocionale dhe imagjinata e fëmijëve?
Përparim Rama: Nëse Prishtina do të projektohej duke u nisur nga nevojat emocionale dhe imagjinata e fëmijëve, ajo do të ishte një qytet më i butë, më i sigurt dhe më i hapur. Do të kishte më shumë hapësira të gjelbra, më shumë zona loje të menduara me kujdes, trotuare të sigurta dhe vende ku fëmijët mund të lëvizin lirshëm pa frikë.
Por, mbi të gjitha, do të ishte një qytet që i dëgjon fëmijët. Një qytet që e kupton se kreativiteti, loja dhe ndjenja e përkatësisë janë po aq të rëndësishme sa infrastruktura. Fëmijët nuk mendojnë në kufij administrativë; ata mendojnë në ngjyra, në lëvizje, në mundësi.
Nëse e ndërtojmë qytetin me këtë logjikë, jo vetëm që krijojmë një mjedis më të mirë për ta, por krijojmë një qytet më të mirë për të gjithë. Sepse një qytet që funksionon për fëmijët është një qytet që funksionon për çdo qytetar. Dhe pikërisht këtë jemi duke e bërë në Kryeqytet.
Nga Londra, ku arti shpesh ka karakter provokues dhe sfidues, në Prishtinë, ku fokusi juaj është zhvendosur te hapësirat e sigurta për fëmijë: çfarë ka ndryshuar më shumë tek ju në ndjeshmërinë dhe qasjen tuaj si kuratore?
Kristale Ivezaj-Rama: Edhe pse fokusi im ka ndryshuar drejt një gjenerate tjetër, ajo që mbetet e njëjtë është dëshira ime për të plotësuar nevojat. Akoma shikoj një kulturë në mënyrë kritike dhe adoptoj një qasje kundërkulturore kur gjërat nuk përmirësohen. Arti lind nga nevoja për të shprehur veten ose për të sjellë ndryshim dhe, në këtë kuptim, po punoj brenda të njëjtit mendim. Dallimi tani është se po përqendrohem tek fëmijët, duke u dhënë atyre hapësirat që u nevojiten për të krijuar art dhe për t’u rritur si artistë, mësues, shkencëtarë dhe yje që janë të destinuar të bëhen.
Sa ka ndikuar përvoja juaj si nënë në mënyrën se si sot e kuptoni artin, kujtesën dhe përgjegjësinë ndaj hapësirës publike?
Kristale Ivezaj-Rama: Mëmësia më ka transformuar plotësisht. Ka elektrizuar tërë qenien time. Jetoj për fëmijët e mi dhe çdo fëmijë rreth meje e shoh si timin. Jam plotësisht e përkushtuar si nënë dhe do të ishte një ëndërr e bërë realitet të bëja Prishtinën një vend më të dashur dhe më të dhembshur për të gjithë fëmijët, sepse kjo është shtëpia ime tani dhe këtu mund të bëj një ndryshim. Çdo fëmijë meriton fillimin më të mirë të mundshëm në jetë; ata nuk zgjedhin të lindin, megjithatë shikojnë tek ne si të rritur për të udhëhequr rrugën e tyre.
Ky është frymëzimi pas Bibliotekës së Fëmijëve të Prishtinës: nevoja urgjente për të krijuar dhe rindërtuar hapësira të sigurta dhe të bukura për të mësuar për fëmijët.
Prishtina është një qytet i familjeve dhe i fëmijëve dhe duhet të ketë hapësira të panumërta ku fëmijët ndihen të ftuar dhe të sigurt, pa marrë parasysh motin, pa marrë parasysh ditën. Çdo fëmijë duhet të ketë vende ku ndihet i sigurt, i festuar dhe i mirëpritur.
Dashuria përtej kalendarit
Cili është kompromisi më i vështirë që ju ka kërkuar jeta publike si çift?
Përparim Rama: Kompromisi më i vështirë që na ka kërkuar jeta publike si çift ka qenë menaxhimi i kohës dhe i privatësisë. Kur je në shërbim publik, kufijtë mes jetës profesionale dhe asaj personale shpesh zbehen dhe kjo kërkon vetëdije të vazhdueshme.
Ne kemi mësuar se ruajtja e hapësirës sonë private është thelbësore për qëndrueshmërinë e marrëdhënies. Ky kompromis nuk ka të bëjë me tërheqje nga përgjegjësia publike, por me mbrojtjen e asaj që na mban të fortë si familje.
Në fund, kemi kuptuar se një çift i qëndrueshëm është edhe baza më e shëndetshme për një angazhim publik të ndershëm dhe të përgjegjshëm.
Kur jeta publike imponon ritëm, vëmendje dhe mungesë kohe, çfarë mbetet e pandryshueshme mes jush, pavarësisht datave dhe simbolikës?
Përparim Rama: Kur jeta publike na imponon ritëm, vëmendje dhe mungesë kohe, ajo që mbetet e pandryshueshme mes nesh është “ne”, mënyra si e zgjedhim njëri-tjetrin edhe kur gjithçka tjetër na tërheq në drejtime të ndryshme.
Mbetet besimi që nuk ka nevojë për shpjegime, respekti që nuk varet nga sytë e të tjerëve dhe ajo qetësi që ma jep vetëm Kristalja, ndjesia që, pavarësisht ditës, unë kthehem te Kristalja, te shtëpia.
Datat dhe simbolika janë të bukura, por janë vetëm shenja në kalendar. Ajo që ka peshë për mua është kujdesi ynë i përditshëm: një “si je?”, një “jam këtu”, një mendim i vogël në një ditë të ngarkuar dhe fakti që, edhe kur nuk kemi kohë, zemra jonë prapë gjen kohë për njëri-tjetrin.
Shën Valentini e rikthen çdo vit dashurinë në vëmendje publike. Për ju të dy, çfarë e dallon dashurinë që shfaqet një ditë në vit nga ajo që jetohet në heshtje çdo ditë tjetër?
Përparim Rama: Dita e Shën Valentinit është simbolike dhe shërben si një ndalesë në ritmin e përditshëm. Megjithatë, dashuria nuk mbahet vetëm nga simbolet.
Dashuria e vërtetë ndërtohet në përditshmëri, përmes durimit, kompromisit dhe përgjegjësisë së përbashkët. Nuk ka nevojë për zhurmë, por për qëndrueshmëri. Është zgjedhja e njëri-tjetrit çdo ditë, jo vetëm në momente festive.
Publiku sheh momentet e dukshme. Ajo që e mban një martesë të fortë është përkushtimi i vazhdueshëm, i qetë dhe i vetëdijshëm.
Kristale Ivezaj-Rama: Shën Valentini ishte prift në Romë gjatë shekullit të tretë. Kur Perandori Klaudi II ndaloi burrat e rinj të martoheshin, duke besuar se burrat beqarë ishin ushtarë më të mirë, Valentini zgjodhi në heshtje dashurinë mbi frikën dhe kryente martesat në fshehtësi. Ai u arrestua më vonë për sfidimin e ligjit, por edhe në burg tregoi mirësjellje dhe dhembshuri. Para ekzekutimit, ai nënshkroi një letër: “Nga Valentini yt”, një frazë që ka qëndruar për shekuj me radhë.
Po, e di këtë histori. Pikërisht për këtë arsye e dua këtë festë.
Unë përpiqem të jetoj çdo ditë sipas shembullit të Shën Valentinit. Në ditën e tij të festës ndihet veçanërisht e bukur të përqendrohemi në dashurinë gjatë gjithë ditës dhe të tregojmë të tjerëve se kujdesemi për ta. Unë dua Përparimin, fëmijët tanë, familjen tonë dhe miqtë tanë. Dhe ju, z. Kajtazi, ju uroj një Ditë shumë të lumtur të Shën Valentinit dhe shpresoj që të gjithë ata që lexojnë këtë artikull të përjetojnë një jetë të mbushur plot dashuri.
Nëse jeta juaj bashkëshortore do të ishte një vepër arti, cilës rrymë do t’i takonte: minimalizmit modern apo një mozaiku kompleks plot kontraste? Dhe, për ta mbyllur këtë udhëtim, çfarë do t’u thoshit çifteve të rinj që po vizatojnë linjat e para të jetës së përbashkët?
Kristale Ivezaj-Rama: Për mua, dashuria jonë pasqyron peizazhet e piktorëve si JMW Turner, Albert Bierstadt ose ndonjëherë Claude Monet, peizazhe emocionale që mbeten të fuqishme në çdo kusht. Martesa jonë mbart dritë dhe stuhi, thellësi dhe largësi, por gjithmonë shpresë dhe ndriçim. Ajo është e gjallë, e formuar nga stinët që ndryshojnë, por rrënjosur në diçka të fortë dhe të qëndrueshme.
Këshilla ime për çiftet e reja është kjo: mbahuni fort për njëri-tjetrin. Martesa është për të mirat dhe të këqijat, në sëmundje dhe në shëndet, në pasuri dhe në nevojë. Ky është shoku juaj më i afërt për jetën, miku juaj më i mirë. Zgjidhni me kujdes. Dhe sapo të zgjidhni, zgjidhni atë person përsëri e përsëri, çdo ditë. /Telegrafi/
