Dramaturgu i cili ka parë të ardhmen që nuk është njerëzore

Nga: Alexis Soloski / The New York Times
Përkthimi: Telegrafi.com

“Përpiqem të mos shkruaj distopi,” ka thënë dramaturgu Jordan Harrison. “Sepse është e mërzitshme. Më pëlqen të rri në një vend të paqartë.”

Kjo ndodhi të hënën e fundit, në ditën e tij të pushimit, dhe ai po rrinte në një kafene të ndriçuar dhe të qetë në Bruklin. Një utopi e mesditës dhe gjithashtu një vend analog dhe nxitës për të diskutuar veprën e fundit të Harrisonit - një anatomi e ëmbël dhe e hidhur e ndërlidhjes njerëzore të ndërmjetësuar nga teknologjia.

Në disa prej dramave të tij të fundit, Harrisoni ka eksploruar çfarë do të thotë të jesh njeri, por kurrë më fuqishëm se në dramën e vitit 2014, Marxhori Prajm [Marjorie Prime] - që ishte në finale për çmimin Pulicer [Pulitzer] dhe që tashmë shfaqet në Broduej.

E vendosur disa dekada në të ardhmen (disa detaje nga konteksti sugjerojnë vitet 2060), Marxhori Prajm ka në rolin kryesor June Squibbin si një grua në të tetëdhjetat. Për shoqëri dhe për të shmangur humbjen e kujtesës, ajo bisedon me një Prajm - një version holografik i bashkëshortit të saj të ndjerë. E shkruar kur biseda rreth inteligjencës artificiale gjeneruese [IA] ishte më e heshtur, drama ka ardhur në Broduej pikërisht në kohën kur kjo bisedë është bërë shumë më e zjarrtë. Si të gjitha dramat e Harrisonit, është një dramë rreth vdekshmërisë dhe pasqyron gjithnjë e më shumë bindjen e tij se teknologjia përfundimisht do të na tejkalojë.

“Ideja që bota njerëzore do të marrë fund, në fund të fundit është diçka që më ka shoqëruar për një kohë të gjatë,” tha ai, teksa hante një tas me drithëra. Nuk tingëllonte i trishtuar për këtë.

Harrisoni, 48 vjeç, u rrit në Beinbrixh-Ajlënd, në Uashington pranë Sietllit, kur ishte ende një vend mjaft rural dhe jo një komunitet i banuar nga punonjës të teknologjisë. Dhe, pavarësisht fokusit që ka teknologjia në veprat e tij, ai gjithmonë ka qenë një përdorues i vonuar - ose aspak përdorues i pajisjeve. Edhe tani, kur jeton në Bruklin me bashkëshortin e tij, Adam Green - drejtor artistik i Teatrit “Playwrights Horizons” - ai mbetet i distancuar nga rrjetet sociale.

Pranon se ka njerëz në botë që kanë një marrëdhënie pa konflikte me teknologjinë, “që nuk vuajnë për ndjesinë që kishte truri i tyre në vitin 1995,” ka thënë ai. Ai nuk është një prej tyre. Ka mall për kohën kur mund të lexonte një libër pa ndier nevojën për të kontrolluar rezultatet më të fundit të tenisit. Ajo kohë ka ikur.

“Unë jam defekti, jo teknologjia,” ka thënë ai. “Paaftësia ime për të thënë jo, sjellja ime e varësisë.”

Ai është i ndjeshëm ndaj kësaj varësie, të paktën sa i përket shkrimit. Si përfaqësues i fundit i brezit X, ai ka përjetuar kalimin nga epoka analoge në atë digjitale. Duke studiuar gjuhën angleze në Stenford në vitet ’90 të shekullit XX, ai kishte, sipas tij, “një vend në rreshtin e parë për të kuptuar se kjo do të ishte bota e ardhshme dhe se po filloja një karrierë në një fushë gjithnjë e më të vjetruar.”

Mahnitja e tij ka të bëjë me sjelljen njerëzore që ndihmohet dhe pengohet nga pajisjet që kemi në duar - ato që ekzistojnë tani dhe ato që ai vetëm i imagjinon.

“Ndjehet si diçka fantastike, por gjithçka është brenda mundësive,” ka thënë Anne Kauffman, regjisorja e Marxhori Prajmit, që ka punuar me Harrisonin për gati 20 vjet. “Ai gjithmonë merret me të tashmen, me realitetin, në një botë tjetër fantastike me të cilën ai e krahason.”

Kjo përplasje mes analoges dhe digjitales u shfaq për herë të parë në dramën e Harrisonit të vitit 2010, Futura, një triler ku materiali i shtypur ishte pothuajse i ndaluar. Këto ide u zhvilluan më tej në Maple and Vine, një dramë e vitit 2011 për një dyshe të martuar e të zhgënjyer që braktisin jetën moderne për të jetuar në një komunitet ku është gjithmonë viti 1955. Siç shpjegon një personazh: “Kufizimet janë lehtësim.”

Ka më pak lehtësim në The Antiquities, që pati premierën më herët këtë vit në Playwrights Horizons - që prej kohësh është shtëpia e Harrisonit. Një seri skenash të shkurtra për përqafimin dhe dorëzimin e njerëzimit ndaj teknologjisë fillojnë në shekullin XIX me emrat si Mary Shelley, dhe përfundojnë shumë më vonë kur qeniet post-njerëzore kanë krijuar Muzeun e Antikiteteve të Njeriut të Fundit, duke ngritur kasetat Betamax dhe shishet e shamposë në statusin e relikteve.

“Janë proteza, në një farë mënyre,” shpjegon një udhërrëfyes me inteligjencë artificiale, “të destinuara për ta bërë zotëruesin më të fuqishëm, më inteligjent, më efikas, më të pavdekshëm. Më të ngjashëm me ne.”

Kur Harrisoni shkroi dramën në vitin 2012, disa momente dukeshin të çuditshme - si një skenë ku një shkrimtare shqetësohej se së shpejti do të zëvendësohej nga IA-ja. Jo shumë kohë më vonë, Harrisoni, i cili shkruan edhe për televizion, u gjend në mesin e protestuesve të Shoqatës së Skenaristëve [Writers Guild] - në vitin 2023, duke bërë grevë për mbrojtje të shkrimit të skenarëve nga IA-ja. Ky nuk është shembulli i vetëm i parashikimit të tij. Maple and Vine dukej se parashikonte lëvizjen për gruan tradicionale [tradwife] dhe, ndonëse materiali i shtypur ende nuk është ndaluar, lëvizja drejt digjitalizimit, si në Futura, është rritur.

Kur Harrisoni filloi Marxhori Prajmin, ideja që një person mund të bisedonte me një simulacë të një të ndjeri dukej gjithashtu spekulative. Ai sapo kishte lexuar një libër mbi Testin e Turingut, një sfidë ku një njeri përpiqet të kuptojë nëse personi me të cilin po flet është njeri apo makinë. Ai vendosi të bashkëpunonte me një çetbot, duke ia lënë audiencës të dallonte kush kishte shkruar çfarë. Por, çetbotët e qasshëm në vitin 2012 ishin mjaft primitivë - dramaturgë të dobët. Harrisoni e braktisi atë ide, duke zgjedhur në vend të saj një dramë familjare me një skenë të vetme për një grua, Marxhorinë; vajzën dhe dhëndrin e saj; dhe një version çetboti të bashkëshortit të saj.

Kauffmani, që bëri regjinë për shfaqjen në Los Anxhelos, kishte humbur së fundmi nënën e saj. “Isha shumë e tërhequr nga ideja e vazhdimit të një bisede përtej vdekjes,” tha ajo. Ajo u prek dhe u magjeps nga përmasat e imagjinatës së Harrisonit, diçka që në atë kohë ishte qasje radikale.

Squibb, e cila e kishte parë dramën kur debutoi, nuk ndjeu se e kishte kuptuar plotësisht. “Mendoj se thjesht nuk ishim gati për të,” tha ajo. Por, kur iu dërgua skenari më 2025, pasi çetbotët ishin bërë pjesë e jetës së përditshme, ajo ndjeu se ishte e përgatitur. Bota kishte arritur dramën.

Në Broduej, Squibb luan Marxhorinë dhe më vonë edhe versionin Marxhori Prajm. Ajo i konsideron si një rol të vetëm, ndonëse vëren se boti është ndryshe nga Marxhoria e vërtetë. Prajmi është më i ngurtë, më formal. “Qëllimi i tyre është gjithmonë të të kënaqë,” tha ajo.

Një dramë më e thjeshtë do ta kishte trajtuar këtë qëllim si diçka të keqe ose thjesht të frikshme. Marxhori Prajm e sheh si diçka më melankolike - si një vektor të përkatësisë së pabarabartë. “Ka diçka atje që flet për ballafaqimin me humbjen e pashmangshme, si kusht themelor njerëzor,” ka thënë dramaturgia Sarah Lunnie, që shpesh punon me Harrisonin. “Dhe, çfarë është joshëse te ideja për të mos pasur humbje.”

Prajmët janë pothuajse aq njerëzorë sa për të lehtësuar humbjen e një të dashuri. Por, në qetësinë dhe gëzimin e tyre, nuk janë zëvendësues i vërtetë për njerëzoren.

“Asgjë nuk është e vështirë për një çetbot,” thotë Harrisoni. “Nuk përballet me gjëra, nuk mendon çfarë është e drejtë. Është i çliruar nga kjo - dhe kjo është gjithashtu një mungesë morale.”

Kjo mungesë ka gjasa të qëndrojë. Në dramë, versioni Prajm i bashkëshortit të Marxhories, Uolter (Chris Lowell), vëren se vajza e tyre, e cila nuk i pëlqen Prajmët, ka frikë nga e ardhmja. “Epo, kjo nuk është gjë e mirë,” thotë Marxhori. “Do të kthehem shpejt, më mirë të jemi miqësorë me të.”

Vërtet, teknologjia që dukej aq larg më 2014 ka mbërritur tashmë - e aftë të sigurojë audio dhe video të besueshme (nëse jo ende holograme) të çdo personi të gjallë. Squibb beson se nuk mund të riprodhojë emocionin e vërtetë njerëzor - të paktën ende jo. “Një aktor njerëzor shfaq një gamë të gjerë emocionesh, shumë të sinqerta dhe të vërteta,” tha ajo. “IA-ja nuk mund ta bëjë këtë.”

Dhe, IA-ja ende nuk mund të mbërthejë cilësinë kërkuese dhe të dhimbshme të shkrimit të Harrisonit - magjepsjen e tij me vdekjen dhe me artefaktet që mund të mbijetojnë pas saj.

“Ka një trishtim të vërtetë në punën e tij, por njëkohësisht një mrekulli dhe vlerësim për atë çfarë është e pazëvendësueshme, unike dhe që po kalon përpara nesh vetëm tani - për t’u mos u rikuperuar kurrë,” ka thënë Lunnie. “Ai e do jetën, dhe është i vetëdijshëm gjatë gjithë kohës se do të humbasë atë që do dhe se edhe vetë do të humbasë.”

Harrisoni e sheh një kohë kur njerëzimi do të jetë në retrovizor. “Nuk do të jemi përherë këtu - ne njerëzit - dhe do të zhdukemi pak më shpejt sesa mendoja kur isha fëmijë,” tha ai. Sigurisht, ky është lajm i keq për njerëzit. Por, Harrisoni është kureshtar, në skenë dhe jashtë saj, për atë që IA-ja do të krijojë. Dhe, përveç kësaj, e ardhmja është gjithmonë në ardhje - më mirë të jemi miqësorë me të.

“Të gjithë kishin frikë nga telefoni, të gjithë kishin frikë nga televizori,” ka thënë Harrisoni. “Thjesht, gjërat do të ecin përpara. Dhe, ne do të përshtatemi.” /Telegrafi/