Ark. Xhelal Llonçari
Artur Evansi, arkeolog anglez, gjatë udhëtimit të tij nëpër viset tona ka regjistruar kalanë e Pejës me tiparin e vet karakteristik të tipit fushor. Me kohë, kalaja pëson dëmtime të konsiderueshme, por ende i kishte konturat dhe disa pjesë të muranave. Pas Luftës së Dytë botërore, pushteti komunist stimulon shkatërrimin e mbetjeve të kalasë, me qëllim të zhbërjes së identitetit tonë. Kështu, ata ia dolën ta çrrënjosin tërësisht si strukturë fizike. Pjesën tjetër e kemi bërë dhe vazhdojmë ta bëjmë ne, duke u pajtuar shumë lehtë me këtë akt që nuk është i kryer në te gjitha dimensionet ekzistenciale, por ne po vazhdojmë ta konsideromë si të tillë. Kjo mund të vërehet pa mund të madh, sepse sot arkitektura e Pejës nuk e manifeston ekzistencën e kalasë në asnjë mënyrë arkitektonike e as muzeale dhe, kësisoj, gjeneratat e reja as që e dinë se Peja ishte qytet me kala në një anë, ndërsa, në anën tjetër, nuk i kanë të njohura në tërësi të bëmat e ish-pushtetit në fushën e arkitekturës. Asnjë objekt bashkëkohorë që do ta kishte reminishencën e kalasë, asnjë artefakt, përveç shkrimeve … thuajse i ka mbetur dikujt që t’i lexojë ato nëpër sirtarët e komunave në planet shterpe zhvillimore.
Vitet e`’70 të shekullit XX, sjellin fatkeqësi të mëdha për popullit tonë: pëson vrasje, dëbime, uzurpime, djegie, ngrirje, vuajtje e shumëçka tjetër. Me mija të vrarë në Beograd, Nish, Toplicë, Vranjë … si dhe me qindra-mijëra të shpërngulur nga vatrat e veta.

Këta të shpërngulur u vendosen gjithandej Kosovës, prej të cilëve mbi 500 familje zunë vend në Prishtinë. Ata nuk u priten ngrohtësisht nga vendasit. Megjithatë, me zhdërvjelltësinë e vet i krijuan lagjet e veta të cilat i ndërtuan me materialet rrethanore. Shumë kohë duhej që të pranohen, që të integrohen dhe të legjitimohen në shoqërinë tonë. Assesi nuk po mundemi ta ndërtojmë kujtimin për vuajtjet e tyre. Kur e sodisim arkitekturën dhe urbanizmin e Prishtinës, nuk mund të hasim në asgjë që na kujton atë kalvar, përveçse emrit të lagjes – Lagjja e Muhaxherëve – që ka mbetur si toponim i cili është produkt i inercionit të trashëguar, pa e pasur potencën e nevojshme intelektuale si shoqëri për ta artikuluar në mënyrë të denjë dhe përdoruese.
Fundi i shekullit njëzet, popullit tonë ia rikujtoi edhe një herë këtë histori duke e pësuar njësoj si dikur. Vrasje, djegie, uzurpime, dëbime … Dhe, si për çudi, as nga këto pësime dhe vuajtje nuk mbeti as ndonjë gjurmë e dukshme në arkitekturën dhe në urbanizmin e pasluftës.
Po i kthehem Pejës, sërish. Ajo u masakrua, ashtu si shumë vendbanime të tjera të vendit tonë; ajo u dogj, në veçanti Çarshia e Gjatë e cila në fakt paraqiste pulsin e qytetit që prej disa shekujve.

Për këtë ka fotografi, incizime filmike të cilat do mund të shërbenin si eksponate në ndonjë dyqan në kuadër të Çarshisë, dyqan që do të shndërrohej në një pikë memoriale të qytetit ku për urbicidin do të flisnin dokumentet vizuale. Këtu po e lë anash mundësinë e pashfrytëzuar të të konservuarit dhe rivitalizimit të një pjese të vogël, qoftë edhe të një dyqani të vetëm ashtu të djegur, të rrënuar dhe mbi të si feniks – me shprehje moderne arkitekturore – të ngrihej pika memoriale.
Por, jo. Shih andej-këtej … asgjë. Heshtje arkitekturore, heshtje shurdhuese. Athua, sa do ta durojnë sytë tanë këtë heshtje?
Këto pika dhe këto detyra kemi gjithandej nëpër vendin tonë, por i kemi ngulfatur me fjalë, kurse aristokracisë së historisë, arkitekturës, ia kemi mbyllur gojën me të dyja duart sikur kemi frikë mos të themi diçka! /Telegrafi/
Promo
Reklamo këtuLufta Prigozhin - Putin
Më shumë
Në betejën ku u vra Ibe Palikuqi, asnjë gjerman nuk duket!

Viti 1932: Fundi tragjik i qëndistares së flamurit të Pavarësisë

Kryerja e haxhit nga shqiptarët e Kosovës gjatë periudhës osmane

"Pink Floyd at Pompeii - MCMLXXII": Një kujtesë vullkanike e madhështisë së tyre

Vikingët dhe arbërit!

Malësori, as mitik, as malok

104.5m² komfort – Banesë luksoze me pamje tërheqëse për zyret e juaja

Investoni në të ardhmen tuaj – bli banesë në ‘Arbëri’ tani! ID-140

Shitet banesa në Fushë Kosovë në një vendodhje perfekte – 80.5m², çmimi 62,000Euro! ID-254

Ideale për zyre – në qendër të Prishtinës lëshohet banesa me qira ID-253

Bli shtëpinë e ëndrrave tuaja në Prishtinë – ZBRITJE në çmim, kapni mundësinë tani! ID-123

Për vetëm 29.95€ me Telegrafi Deals dhe Melodia PX, këto patika bëhen tuajat!

Marrëveshje: Melodia Px dhe Telegrafi Deals janë dakordu që atletet Nike për femra ti ofrojnë për vetëm 69.95€, deri më 09 mars!

A do të shihemi në Balkan eCommerce Summit 2025?

Ekskluzivisht në Telegrafi Deals – Nike REAX nga 101€ në 79.95€!

Çfarë do të thotë DeepSeek AI për marrëdhëniet e SHBA me Kinën?
Më të lexuarat

E kundërta nga ajo që thuhet prej Real Madridit, mediumi spanjoll shfaq 19 "gabimet" nga të cilat përfituan Los Blancos

Deklarata skandaloze e gjyqtarit të VAR-it që nxiti reagimin brutal të Realit para finales

Navas 'poshtëron' Laportan, refuzoi Barcelonën dhe i dërgon një mesazh Florentino Perezit

Ngritet çmimi i bukës në Gjakovë – qytetarët të shqetësuar për koston e jetesës

Misteri i vrasjes së rreshterit Muhamed Lika, thellohen hetimet

Aeroplanë luftarakë, njësi snajperësh dhe jo vetëm – zbulohen detaje të ‘operacionit të madh të sigurisë’ për funeralin e Papa Françeskut