Pas pandemisë, përdorimi i vitaminave, mineraleve dhe shtesave të tjera dietike u rrit ndjeshëm, por marrja e tyre pa nevojë të vërtetuar, pa analizë dhe pa këshillë profesionale mund të sjellë rreziqe serioze për organizmin
Mr.Ph. Diellza S. Mustafa
Përdorimi i suplementeve dietike është rritur vazhdimisht në mbarë botën, sidomos gjatë periudhës së pandemisë COVID-19 dhe në vitet pas saj. Frika nga infeksionet, dëshira për ta forcuar imunitetin dhe qasja e lehtë në informacione shpesh të pakontrolluara bënë që shumë njerëz të fillonin të përdornin vitamina, minerale dhe preparate të ndryshme pa këshillim profesional.
Analizat e kërkimeve në Google Trends dhe disa studime të kryera gjatë pandemisë treguan se, në mars të vitit 2020, interesi për përbërësit dhe ushqimet që lidheshin me imunitetin u rrit ndjeshëm. Në mesin e tyre ishin vitamina C, vitamina D, zinku, omega-3, hudhra, xhenxhefili dhe shafrani i Indisë.
Arsyeja kryesore për përdorimin e këtyre shtesave ishte përmirësimi i imunitetit. Pas saj vinin dëshira për shëndet dhe mirëqenie të përgjithshme, përdorimi sezonal i vitaminës D ose vajit të peshkut, si dhe plotësimi i boshllëqeve të mundshme ushqyese në dietë.
Në pamje të parë, kjo duket si një përpjekje e arsyeshme për t’u kujdesur për shëndetin. Por problemi fillon kur këto produkte përdoren si zëvendësim i ushqyerjes së mirë, si modë e stilit të jetesës ose si “mburojë” e përhershme, pa ditur nëse organizmi vërtet ka nevojë për to.
Nga mbështetje ushqyese në mbisuplementim
Shtesat dietike mund të jenë të dobishme kur përdoren për të korrigjuar një mungesë të vërtetuar, për të mbështetur një gjendje të caktuar shëndetësore ose për të plotësuar nevoja specifike në periudha të veçanta të jetës.
Por ato nuk janë pa rrezik.
Marrja e tyre pa analizë, pa diagnozë dhe pa dozë të përcaktuar mund të çojë në mbisuplementim. Kjo nënkupton përdorim të panevojshëm ose të tepruar të vitaminave, mineraleve dhe përbërësve të tjerë aktivë, të cilët në doza të larta mund të shkaktojnë efekte anësore, ndërveprime me barna dhe ngarkesë për organe të caktuara.
Prandaj, këto preparate duhet parë si mbështetje e mundshme e terapisë dhe e ushqyerjes, jo si zëvendësim i tyre.
Multivitaminat nuk e zëvendësojnë ushqyerjen e mirë
Multivitaminat janë ndër preparatet më të përdorura në të gjitha grupmoshat. Megjithatë, provat që mbështesin përfitimin e tyre te çdo person i shëndetshëm janë të kufizuara.
Ushqimi mbetet mënyra më e mirë për të marrë shumicën e vitaminave, mineraleve, fibrave dhe përbërësve të tjerë mbrojtës që veprojnë së bashku në organizëm. Një dietë e ekuilibruar nuk jep vetëm vitaminë C, vitaminë D, hekur apo zink; ajo ofron një kompleks të tërë lëndësh ushqyese, të cilat nuk mund të zëvendësohen plotësisht me një tabletë.
Disa përbërës të multivitaminave mund të jenë problematikë për grupe të caktuara njerëzish. Për shembull, beta-karoteni në doza të larta mund të jetë i papërshtatshëm për duhanpirësit dhe personat me rrezik të lartë për kancer të mushkërive. Vitamina K mund të ndikojë në efektin e disa barnave për hollimin e gjakut, si varfarina. Ndërsa mineralet si hekuri, bakri, kalciumi dhe zinku mund të krijojnë probleme kur merren pa nevojë ose në kombinim me terapi të caktuara.
Vitamina D: E domosdoshme, por jo e pakufizuar
Vitamina D është e rëndësishme për përthithjen e kalciumit, shëndetin e kockave, funksionin muskulor dhe disa procese të sistemit imunitar. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se sa më shumë vitaminë D të merret, aq më mirë është për trupin.
Marrja e tepërt e vitaminës D për një periudhë të gjatë mund të çojë në rritje të kalciumit në gjak, gjendje e njohur si hiperkalcemi. Kjo mund të shkaktojë të përziera, të vjella, dobësi muskulore, humbje oreksi, dehidratim, urinim të shpeshtë, gurë në veshka dhe, në raste të rënda, dëmtime të veshkave ose çrregullime të ritmit të zemrës.
Burimet natyrore të vitaminës D, si ekspozimi i arsyeshëm në diell dhe ushqimi, zakonisht nuk shkaktojnë toksicitet. Problemet shfaqen kryesisht kur përdoren doza të larta për kohë të gjatë, pa matje të nivelit të vitaminës D në gjak dhe pa mbikëqyrje profesionale.
Omega-3: Jo çdo dozë është e përshtatshme për çdo person
Acidet yndyrore omega-3, të njohura shpesh si vaji i peshkut, mund të jenë të dobishme për shëndetin kardiovaskular dhe proceset inflamatore, por edhe ato duhet të përdoren me kujdes.
Në doza të larta, omega-3 mund të ndikojë në koagulimin e gjakut dhe të kërkojë kujdes te personat që përdorin barna për hollimin e gjakut ose që kanë rrezik për gjakderdhje. Për këtë arsye, doza dhe nevoja për përdorim duhet të diskutohen me profesionistin shëndetësor, sidomos te personat me sëmundje kronike ose te ata që marrin terapi të rregullt.
Ky preparat nuk duhet të përdoret vetëm sepse “është i mirë për zemrën”, por sepse ekziston një arsye e qartë për përdorimin e tij.
Vitamina C: E sigurt në përgjithësi, por jo pa kufi
Vitamina C është vitaminë e tretshme në ujë, prandaj teprica e saj zakonisht eliminohet përmes urinës. Kjo e bën më pak të rrezikshme krahasuar me vitaminat që depozitohen në yndyrë, por nuk e bën plotësisht të padëmshme.
Dozat shumë të larta të vitaminës C mund të rrisin rrezikun për gurë në veshka te persona të predispozuar, sidomos te ata që kanë pasur më parë probleme me gurë renalë. Gjithashtu, përdorimi i dozave të larta gjatë trajtimeve të caktuara, si kimioterapia, radioterapia ose terapitë specifike medikamentoze, duhet të diskutohet gjithmonë me mjekun.
Edhe një vitaminë e njohur dhe e përdorur gjerësisht mund të krijojë problem kur merret pa kriter.
Hekuri: Shtesa që nuk duhet marrë pa analizë
Hekuri është një nga shembujt më të qartë pse preparatet shtesë nuk duhet të përdoren “për çdo rast”.
Lodhja, zbehja ose rënia e energjisë nuk nënkuptojnë automatikisht mungesë hekuri. Para përdorimit të tij duhet të bëhen analiza përkatëse, si hemograma, ferritina, hekuri në serum dhe kapaciteti total i lidhjes së hekurit, i njohur si TIBC. Këto ndihmojnë për të kuptuar nëse trupi ka vërtet mungesë hekuri dhe si po e transporton atë.
Marrja e hekurit pa nevojë mund të shkaktojë shqetësime gastrointestinale, ndërsa dozat shumë të larta mund të jenë të rrezikshme. Në raste të rënda, mbidozimi me hekur mund të çojë në dëmtim të organeve, konvulsione, komë dhe pasoja kërcënuese për jetën.
Prandaj hekuri duhet të merret vetëm kur ka indikacion të qartë dhe nën udhëzim profesional.
Vitaminat që grumbullohen në trup kërkojnë kujdes më të madh
Një dallim i rëndësishëm është ai midis vitaminave të tretshme në yndyrë dhe vitaminave të tretshme në ujë.
Vitaminat A, D, E dhe K janë të tretshme në yndyrë dhe mund të depozitohen në mëlçi dhe në indet yndyrore. Për këtë arsye, përdorimi i tyre në doza të larta për kohë të gjatë mund të rrisë rrezikun për toksicitet.
Në anën tjetër, vitaminat e tretshme në ujë, si vitaminat e grupit B dhe vitamina C, zakonisht eliminohen më lehtë nga organizmi. Megjithatë, edhe këto nuk duhet të merren pa kufi, sepse dozat shumë të larta mund ta ngarkojnë trupin ose të ndërveprojnë me gjendje dhe terapi të caktuara.
Pse këshilla profesionale është e domosdoshme
Përdorimi i suplementeve duhet të mbështetet në nevojë reale, jo në frikë, trend apo reklamë.
Profesionisti shëndetësor mund të vlerësojë nëse një shtesë dietike është e nevojshme, në çfarë doze duhet marrë, sa gjatë duhet përdorur dhe a mund të ndërveprojë me barna të tjera.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për personat që përdorin terapi kronike, gratë shtatzëna ose gjidhënëse, të moshuarit, personat me sëmundje të veshkave, mëlçisë, zemrës, çrregullime të koagulimit ose sëmundje kronike inflamatore.
Marrja e një preparati pa diagnozë mund të maskojë edhe një problem më serioz. Për shembull, përdorimi i hekurit për lodhje, pa analizuar shkakun, mund të vonojë zbulimin e gjakderdhjes së fshehtë, sëmundjes celiake ose çrregullimeve të tjera që kërkojnë trajtim.
A ka rëndësi cilësia dhe burimi?
Po, cilësia ka rëndësi të madhe.
Jo të gjitha produktet në treg kanë të njëjtën pastërti, përqendrim dhe besueshmëri. Preparatet me cilësi më të lartë zakonisht i nënshtrohen testimeve më të rrepta për saktësinë e përbërësve, ndotësit, metalet e rënda dhe sigurinë e produktit.
Në tregjet ku rregullimi i këtyre produkteve është më i kufizuar, konsumatori mund të mos jetë gjithmonë i sigurt nëse produkti përmban sasinë e deklaruar në etiketë ose nëse ka përbërës të padeklaruar.
Për këtë arsye, zgjedhja e burimit, leximi i etiketës dhe këshillimi me profesionist janë pjesë e sigurisë, jo formalitet.
Marrja nuk do të thotë gjithmonë përthithje
Një aspekt shpesh i harruar është se marrja e një preparati nuk garanton automatikisht përthithjen, biodisponueshmërinë ose efektin biologjik të tij.
Përthithja varet nga shumë faktorë: gjendja e traktit tretës, ushqimi me të cilin merret produkti, forma kimike e përbërësit, doza, mosha, sëmundjet shoqëruese dhe barnat që përdoren njëkohësisht.
Prandaj, pyetja nuk është vetëm “çfarë suplementi të marr?”, por edhe “a kam vërtet nevojë për të, a mund ta përthith si duhet dhe a është i përshtatshëm për gjendjen time?”.
Suplementi i duhur, për personin e duhur
Në mjekësinë e bazuar në evidencë, qëllimi nuk është të konsumohen sa më shumë suplemente, por të përdoret suplementi i duhur, te personi i duhur, në dozën e duhur dhe për kohën e duhur.
Kujdesi primar për shëndetin fillon me ushqyerjen e ekuilibruar, aktivitetin fizik, gjumin cilësor, kontrollin e stresit dhe ndjekjen e rregullt mjekësore.
Mbështetja ushqyese përmes preparateve të caktuara mund të jetë e vlefshme kur përdoret me arsye të qartë. Por ajo nuk duhet të kthehet në zëvendësim të biologjisë së trupit, të ushqimit të mirë dhe të kujdesit profesional. /Telegrafi/