Baza e të dhënave me statistika të sakta për viktimat nga lufta e fundit në Kosovë, bashkë me të pagjeturit, pritet të finalizohet brenda këtij viti.
Kështu është shprehur drejtori i Institutit për Krime të Luftës, Atdhe Hetemi. Ai ka deklaruar se pas finalizimit të databzës për viktimat dhe të pagjeturit, është në proces gjithashtu edhe hartimi i asaj për evidentimin e të gjitha masakrave në Kosovë. Deri më tash janë evidentuar 27 të tilla, dhe puna është në proces.
“Për neve është shumë e rëndësishme me pas një databazë që tregon sa ka qenë numri i njerëzve të vdekur, qoftë si viktima, apo që kanë humbur jetën në forma të tjera. Besoj që kjo databazë do të lansohet këtë vit. Databaza tjetër që është shumë e rëndësishme që lidhet me viktimat, është databaza e masakrave. Jemi duke punuar”, është shprehur drejtori i Institutit.
Hetemi ka bërë të ditur se Instituti për Krime të Luftës deri më tash ka arritur të grumbullojë mbi 400 metra material fizik arkivor, mbi 18 mijë orë video-incizime që dëshmojnë për krimet e luftës, dhe mbi 1 milion fotografi.
“Instituti i Krimeve të Luftës sot është kthyer në adresë të besueshme për njerëzit që posedojnë dëshmi”, është shprehur Hetemi gjatë intervistës.
Intervista e plotë:
Z.Hetemi, fillimisht, nëse mund të na përshkruani rikrijimin e Institutit për Krime të Luftës, duke qenë se ka qenë më herët një Institut i cili është shuar, dhe ka funksionuar si departament në Ministrinë e Drejtësisë?
Atdhe Hetemi:Instituti në formatin që është krijuar tani, është për herën e parë. Ka pasur inicativa institucionale në të kaluarën me u marrë me dokumentimin e krimeve të luftës, e njëra prej tyre ka qenë edhe Instituti i krijuar në kuadër të Ministrisë së Drejtësisë, i cili është themeluar nga një ministër i Drejtësisë, pra me vendimin e një ministri, ka funksionuar dikund 7 vite e gjysmë dhe pastaj është shuar, me anë të një vendimi tjetër të një ministri të Drejtësisë. Që i bie se nuk ka pasur një kornizë të duhur ligjore, dhe për rrjedhojë është mbyllur. Pastaj, Instituti për Krimet e kryera gjatë luftës në Kosovë, është i themeluar mbi bazën e ligjit në nëntor të vitit 2023, ku unë jam emëruar si Drejtor, me mandat për ta themeluar Institutin, mbi bazën që derivon nga ligji i aprovuar në Kuvend.
Ku është dallimi nga mënyra se si ka funksionuar Instituti për Krime të Luftës në të kaluarën, dhe si është tash?
Atdhe Hetemi:Instituti tash ka qëndrueshmërinë e vet financiare, pasi është i themeluar me ligj, ka linjën buxhetore me ligj, e ka kornizën e duhur ligjore, për shkak se e ka Ligjin e vet, rregulloren për funksionim të Institutit dhe sistematizim të vendeve të punës të nënshkruar nga kryeministri, pasi Instituti operon si agjenci e pavarur në kuadër të Zyrës së Kryeministrit. Gjatë kësaj periudhe kohore, sa i përket kornizës ligjore kemi shfrytëzuar një mori rregulloresh, kemi pasuruar kogja shumë kornizën ligjore metodike dhe etike të punës. Paralelisht me fuqizimin e kësaj kornize, e kemi zhvilluar edhe infrastrukturën fizike të Institutit, pasi Instituti e ka zyrën e vet në Prishtinë, në objektin ku jemi aktualisht, në Agjencinë e Arkivave të Kosovës. Këtu ekziston edhe depoja arkivore e Institutit, por përveç kësaj ka edhe gjashtë zyre rajonale, në të gjitha rajonet e Kosovës. I bie që infrastruktura jona fizike është zhvilluar në vazhdimësi përgjatë kësaj kohe prej që ekzistojmë, 2 vite e gjysmë. Në të njëjtën kohë, Instituti përveç kornizës ligjore, infrastrukturës, ne jemi pasuruar edhe me resurse njerëzore, pasi kemi rreth 40 punëtorë. Edhe pse me rregullore për sistematizimin e vendeve të punës Instituti parashihet të ketë 74 punonjës, gjatë këtij viti kemi pasur 46 të aprovuar me buxhet, shpresoj të jemi në gjendje ta rrisim këtë numër.
Drejtor, duke qenë se Instituti mori formën gati 24 vjet pas luftës, sa ka qenë e vështirë të fillojë puna nga zero, duke ditur sfidat që janë në dokumentin e krimeve të luftës?
Atdhe Hetemi: Nuk ka qenë proces i lehtë, akoma nuk është proces i lehtë fatkeqësisht. Megjithatë, fakti që ka pasur disa tendenca për dokumentimin e krimeve të luftës, nga paslufta, edhe pse kanë qenë të fragmentuara, na ka ndihmuar. Në kuptimin institucional ka pasur iniciativa, pastaj janë mbyllur, ka pasur tendenca nga organizatat e shoqërisë civile që janë marrë me dokumentimin e krimeve të luftës, një kontribut shumë të rëndësishëm e kanë dhënë edhe mediat. Gjatë kësaj kohe mediat kanë dhënë kontribut të madh në dokumentimin e krimeve të luftës përmes reportazheve, mbledhjeve të materialeve që kanë ekzistuar në kohën atëherë. Ajo që kemi bërë, sfida e parë ka qenë me kthy besimin te familjarët e viktimave, ose tek të mbijetuarit, në institucione shtetërore. Kur iu afroheshim njerëzve për të kërkuar dëshmi ose materiale, dhe u thoje që je institucion shtetëror në dokumentimin e krimeve të luftës, reagimet e tyre ishin se shteti nuk ka arritur ta bëjë këtë në formën e duhur deri më tash, pse duhet t’i besojmë këtij Instituti. Për shkak se qytetarët, viktimat e mbijetuara, familjarët, jo domosdoshmërisht e dinin se kemi kornizë tjetër ligjore.
Sfida e dytë ka qenë inicimi i bashkëpunimit me të gjithë akterët që kanë kontribuar në dokumentimin e krimeve të luftës, dhe bërja e qartë se qëllimi i Institutit është që të shërbejë si pikë grumbullimi, ku të gjithë ata që kanë materiale t’i dorëzojnë në Institut, e më pas të shërbejë si pikë referimi që të gjithë atyre që iu duhen ato materiale të vijnë në Institut, qoftë për punime të ndryshme akademike, shkrime gazetareske, apo produkte që mund të jenë filmat-dokumentar, artistik, dramat teatrale, ekspozitat e kështu me radhë. Mendoj se me gjithë këto sfida, Instituti ka arritur që të konsolidohet në institucion i cili ka tërhequr vëmendjen e të mbijetuarëve, ka tërhequr bashkëpunimin e familjarëve të viktimave, shoqërisë civile, institucioneve, mediave.
Ka pasur një progres modest, që nuk ka ardhur domosdoshmërisht vetëm si rezultat i angazhimit të punëtorëve të Institutit, edhe pse angazhimi nuk ka munguar. Unë jam dëshmitar, dhe e kam parë këtë gjë. Ka ardhur më shumë si rezultat i mbështetjes që kemi marrë nga institucionet qendrore, qeveria e Kosovës, komunat, sepse Instituti ka mbledhur materiale nga 33 komuna. Nën tre nga të mbijetuarit, familjarët, mediave, organizatave të shoqërisë civile, koleksionues, individëve që janë marrë me dokumentim. Ka qenë bashkëpunim i gjithanshëm që ka rezultuar me frytet e veta, që sot ta kemi një institucion shtetëror që ka kornizën e vet ligjore, metodike e etike, ka zyret e veta të shëprndara në krejt rajonet e Kosovës, ka bashkëpunim me institucione vendore e ndërkombëtare. Ka arritur të ketë publikime shkencore. Kemi pasur ekspozita, kemi ekspozu materialet video e foto-materialet në vende të ndryshme të botës. Kemi pasur bashkëpunim të frytshëm me ambasada e konsullata.
Për dikënd që është laik i kësaj fushe, cilat janë objektivat kryesore të Institutit, çka realisht bëni ju?
Atdhe Hetemi: E para, vlen të theksohet që Instituti i Krimeve të Luftës ka karakter dokumentues dhe hulumtues, jo hetues. Institucionet e drejtësisë merren me hetimin e krimeve të luftës. Instituti e ka për mision së pari dokumentimin e të gjitha krimeve të kryera gjatë luftës nga ana e regjimit të Jugosllavisë, të kryera në Kosovë. Kemi mandat për dokumentimin e krimeve të kryera kundër njerëzimit, krimeve ekonomike, psiko-sociale, krimet të shkaktuara në ambient, krimet ndaj trashëgimisë kulturore e shpirtërore. Por, misioni primar është dokumentimi i krimeve të shkaktuara nga Serbia në Kosovë. E dyta, mendoj që është shumë e rëndësishme si Institut ta dokumentojmë rezistencën të cilën shoqëria kosovare përmes Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, apo rezistencën civile gjatë viteve 90-ta, e ka bërë karshi një regjimi barbar.
Me dokumentu edhe këtë rezistencë. Dhe e treta, shumë e rëndësishme për neve si Kosovë ta dokumentojmë edhe qasjen humanitare, solidarizimin e të tjerëve, miqve të Kosovës gjatë viteve të 90-ta. Mbështetjen e akterëve ndërkombëtarë për me ndalë eskalimin e gjenocidit që ka ndodhur. Humanizimin dhe solidarizimin që qytetarët e vendeve fqinje, si me shqiptarët në Maqedoni, Mal të Zi e Shqipëri, e kanë pasur karshi të dëbuarve, pra refugjatëve, edhe ky është element shumë i rëndësishëm sepse i kontribuon raporteve ndërfqinjësore, edhe i kontribuon të vërtetës historike të cilën ne si vend nuk duhet ta harrojë, duhet ta ruajmë me zell.
Një element tjetër me rëndësi që është një prej të arriturave e Instituti, është se metodologjia që ne po përdorim për dokumentimin e krimeve të luftës, po përdoret edhe nga vendet e tjera në post-konflikt, kemi pasur delegacion nga ana e shtetit të Ukrainës, metodologjia jonë po aplikohet edhe në vendet e Evropës Qendrore që posedojnë Institute për dokumentimin e krimeve të komunizmit. Kjo është satisfaksion për neve, pasi Kosova nga një vend që ka përfituar nga ekspertizat e të tjerëve, jemi në situatë, ku kontribuojmë në dokumentimin e krimeve të luftës. Dhe dokumentimi është bazë për një paqe të qëndrueshme.
Deri më tash, materialet e krimeve të luftës kanë qenë në duart e personave individualë, gazetarëve, foto-reporterëve, apo persona privat. Si kontaktoni, a vetofrohen njerëzit duke e ditur funksionimin e Instituti, i thërrisni, apo si e ndërtoni raportin me ta?
Atdhe Hetemi:Në fillim, kjo ka qenë prej sfidave kryesore, jemi ofruar ne gjithmonë. Në bazë të metodologjisë që e aplikon Instituti për dokumentimin dhe hulumtimin e krimeve të luftës, janë të parapara të gjitha hapat, është si një lloj manuali ku janë të parapara të gjitha hapat. Parashihet identifikimi i burimit, afrimi te burimi, kontakti me burimin, informatat që duhet t’i ketë secili person për punën e Institutit, dhe fondin arkivor që e krijojmë në emër të burimit, për të treguar respekt dhe konsideratë për të gjithë ata që kanë mbledhur materiale kur nuk kemi pasur institucione. Deri më tani kemi 1 mijë e 37 apo 38 burime që nënkupton individë, institucione, mediume, organizata. Çdo material që është futur në Institut, ne kemi krijuar fond arkivor në emër të burimit që e ka pasur materialin, për të treguar konsideratë për ata që edhe në të ardhmen kushdo që përdorë atë burim, thotë arkivi i Instituti, puna e filan fistekut.
Kjo është mënyra qysh qasemi. Në fillim kam pasur raste, kur kam dalë vetë në terren, tash kemi më shumë zyrtarë por dalë edhe tash, megjithatë zyrtarët kanë kontakte më të rregullta. Mua më kanë përzënë njerëzit prej shtëpisë, në filan fshatin, më kanë thënë na vjen keq, nuk iu besojmë iniciativave të tilla, ma lironi oborrin. Edhe ne sigurisht e kemi respektuar, sepse familjarët kanë të drejtë, kanë qenë të irrituar. Kemi njoftu se çka bëjmë nëse na ka dhënë mundësinë. E tash ka shpesh raste, më gëzon ky fakt, është ngritur besueshmëria karshi Institutit, ka raste kur vijnë njerëzit kemi dëgju kështu-kështu, dhe po duam t’i dorëzojmë këto materiale, sepse e dimë që Instituti përveç obligimit ligjor që e ka me i ruajt ato materiale e me i trajtu si duhet, e ka edhe infrastrukturën fizike më adekuate. Arkivi jonë plotëson të gjitha standardet ndërkombëtare sa i përket sigurisë fizike kundër zjarrit, kundër ujit, kundër insekteve.
Pra, po thoni që në Institut ka më pak rrezik që këto materiale me u dëmtu në forma të ndryshme?
Atdhe Hetemi:Rreziku është inekzistent, për shkak të përgjegjësisë e obligimit ligjor që ka Instituti. Njeriu krijon edhe lidhje emocionale me materialin, kur ka të bëjë me materiale të rralla për krimet e luftës, kërkohet një besim i madh me dorëzu materiale personale në një institucion. Krejt materialet e mia që kam pasur, i kam dorëzuar në Institut. E kemi infrastrukturën fizike më të mirë e më të duhur, se sa mund ta kemi në shtëpitë tona, apo bibliotekat tona. Për këtë rast, shumë foto-reporter shumë kameramanë, që kanë pasur materiale, sepse ai është material i ndjeshëm ai filmi i aparatit është dorëzu në Institut për shkak të sigurisë që kemi, për mbrojtjen dhe ruajtjen e tyre.
Sa është sasia e materialeve që posedon Instituti deri më tash? Video-incizime, fotografi, dokumentacion, çkado që posedoni.
Atdhe Hetemi:Pa dashur të bëjë analiza krahasimore, për të treguar superioritet. Duhet me tregu që me u vërejt puna e Institutit. Gjatë 7 viteve e gjysmë sa ka ekzistuar Instituti në kuadër të Ministrisë së Drejtësisë janë mbledhur vetëm 12 metra material filmik-arkivor që dokumenton krimet e luftës, ato 12 metra i kemi trashëguar, dhe i kemi sjellur këtu. Ndërsa, gjatë dy viteve Instituti aktual ka mbi 405 metra material fizik-arkivor, të arkivuar në arkivën e Institutit për momentin. Ky material është mbledhur nga më shumë se 1 mijë e 37 burime të ndryshme, prej 15 shteteve. Ky është materiali fizik. Materiali digjital Instituti paraprak ka pasur zero, ne kemi mbi 21 terabajt material digjital në arkviat e Institutit. Me numra i bjen mbi 18 mijë orë video-incizime që dokumentojnë krimet e kryera gjatë luftës në Kosovë, mund të jenë më shumë se 1 milion fotografi. Kur po flasim për video-incizime e fotografi, është fjala për të ndryshme. Ka video-incizime që dëshmojnë fakte të masakrave, incizime për shkatërrimin e infrastrukturës, dëbime e kështu me radhë.
A ka raste që njerëzit ende kanë dilema me ofru materialin?
Atdhe Hetemi: Me thënë të drejtën unë edhe i arsyetoj. Mund të tingëllojë pak e vrazhdë e thënë nga ana ime, por ne duhet të punojmë shumë më shumë për t’i bindur se kjo është adresa dhe vendi i duhur. Këtë e bëjmë me punën dhe angazhimin tonë. Dyshimi i tyre është i arsyeshëm. Ka raste sigurisht, unë shpresoj që këto raste janë në rënie, që për arsye të dyshimit që kanë, ka raste që njerëzit për arsye sepse kërkojnë kompensim e ne nuk kemi mundësi, nuk e kemi të paraprarë buxhet, ka raste që nuk i dorëzojnë sepse mendojnë që kjo i bën ata më special kur e posedojnë vetëm ata një material. Ka raste që nuk dorëzojnë sepse duan të shkruajnë libra me atë material që e kanë. Ne si Institut, në atë procesverbalin që e kemi e kemi lënë një disclaimer edhe dhuruesve të materialeve ua kemi krijaur mundësinë që nëse ata duan ta dorëzojnë materialin vetëm për ta ruajtur, sepse shteti e ka obligim me ta ruajtë atë material, ata e kanë të drejtën të thonë që materialin po e dorëzojnë për ruajtje, dhe askush nuk mund ta përdorë këtë material pa leje paraprake prej anës së tij.
Ne kemi raste me foto-reporter që thotë t’i dorëzojë materialet, ti e ke obligim me mi ruajt sepse janë me interes shtetëror, po nuk guxon askush me përdorë këtë fond pa leje prej anës time. Edhe ne obligohemi me u pajtu, e marrim fondin e atij personi, e ruajmë në arkivë, kushdo që kërkon qasje në atë fond, e vendosim në kontakt me burimin, e pyesim a na jep leje për personin që po kërkon qasje për hulumtim. Dhe ai referencohet. Ne jemi munduar me kriju komoditet e kushte sa më të mira për të gjithë dhuruesit e materialeve. Në vazhdimësi kemi pasur progres në krijimin e raporteve njerëzore, profesionale. Dokumentimi i krimeve të luftës, unë e kam kuptuar që nuk është vetëm proces administrativ apo akademik, është shumë më shumë human e njerëzor. Jemi munduar me kriju kushte përveç administrative e fizike, jemi munduar me kriju edhe raporte humane me njerëz.
Një temë tjetër drejtor. Fakti i statistikave zyrtare, për njerëz të vrarë, dëshmorë, martirë. Këto lloj statistikash, një data-bazë me e gjerë që deri më tash nuk ekziston, a është edhe kjo nën detyrën e Institutit për Krime të Luftës, sepse kanë kaluar 27 vjet nga lufta, dhe Kosova nuk e ka një data-bazë që mund të përdoret me këto të dhëna?
Atdhe Hetemi: Është, dhe jemi duke punuar intensivisht në këtë drejtim tash e 15 muaj. Por, në mungesë të këtyre të dhënave është dashur për neve të krijojmë një prioritizim, një strategji afat-mesme, çka me bë përpara. Përveç që nuk ka pas kurgjë, më është dukur e padrejtë dhe e ngutshme, kjo tendenca që krejt ato që kanë mungu për 28 vjet, barra me iu mbet Institutit që është hap që dy vjet, por njerëzit, mediat, kanë të drejtë me pas pritjet e tyre, se kanë prit mjaftueshëm. Prioriteti që kam bërë është që e para me kriju data-bazën për viktimat, ata që janë vrarë në luftë, ata që kanë humbur jetën si pasojë e plagëve dhe rrethanave në luftë,dhe ata që janë të pagjetur. Për këto tri kategori po punojmë në këtë data-bazë, është në proces të finalizmit, dhe shpresoj që këtë vit do të lansohet, apo do të jetë gati.
Si po i siguroni të dhënat, sepse ka kaluar kohë e gjatë, dhe të dhënat që kanë qenë deri më tash nuk kanë qenë zyrtare e institucionale?
Atdhe Hetemi:Në njërën anë kemi pasur presion e obligim me gjetë të dhënat, e në anën tjetër kemi pasur një sfidë për me kriju të dhëna kredibile. Si rezultat, ajo që kemi vendosur me bë është që për secilën viktimë, që dokumentohet se ka qenë viktimë e luftës, të kemi minimum 8 burime që e vërtetojnë një gjë të tillë. Në kushtet normale, ose në datat-bazat e tjera, kanë mjaftuar tri burime me konstatu që kjo është viktimë. Ne kemi zgjedhur me i pas 8 burime. Tash çka nënkupton një burim. Burim mund të jetë data-baza e Fondit për të Drejtën Humanitare, burim mund të jetë një libër i një profesori, burim mund të jetë data-baza e krijuar nga KMLDNj, burim mund të jetë edhe ndonjë autor i ndonjë libri të ndonjë masakre në ndonjë fshat, ne kemi përdorur edhe burime shtesë.
Të dhënat që dalin nga Instituti i Mjekësisë Ligjore, të dhëna nga Agjencia e Regjistrimit Civil, certifikatat e vdekjes, kemi përdorur video-material, audio-material, fotografi për raste të caktuara, dëshmi ose konfirmime nga ana e familjarëve, jemi munduar me qenë sa më të sigurt duke përdorur sa më shumë burime për secilën viktimë, sepse kjo është shumë e rëndësishme. Kjo data-bazë, shpresoj se do të lansohet gjatë këtij viti. Kemi bashkëpunuar me individë, organizata që janë marrë me këtë punë gjatë kësaj periudhe. Ideja nuk është me nxjerr diçka vet, po bashkërisht, që me marrë formën e data-bazës shtetërore.
Pra, nëse e bëjmë një përshkrim, databaza do ta ketë emrin, mbiemrin, komunën, mënyrën e vrasjes, ose mënyrën e vdekjes, konfirmime të tilla a është dëshmor, apo martir?
Atdhe Hetemi:Në këtë fazë, kemi bërë tri kategorizime. I vrarë, i vdekur si pasojë e plagëve apo rrethanave të luftës. Ka mundur të jetë dikush i plagosur në Prizren, e është dërguar në Shqipëri ka vdekur atje. Dhe e treta, kategoria për të pagjeturit. Më vonë, gjatë procesit, ne duhet ta bëjmë kategorizimin e mëtutjeshëm, kush është martir, kush hero. Për neve është shumë e rëndësishme me pas një databazë që tregon sa ka qenë numri i njerëzve të vdekur, qoftë si viktima, apo që kanë humbur jetën në forma të tjera. Ka pasur raste që kanë vdekur nëna gjatë lindjes për mungesë të kushteve, ajo konsiderohet si viktimë e luftës. Databaza tjetër që është shumë e rëndësishme që lidhet me viktimat, është databaza e masakrave. Jemi duke punuar, deri më tani kemi të përfshirë 27 masakra, kjo është punë në proces. Prioritetin kryesor e kemi pasur te databaza e viktimave, sapo të përfundohet kjo, do të kalojmë tek ajo e masakrave. Dhe databaza e tretë është ajo e varrezave masive, në momentin që i kemi këto tri databaza, hapet rrugë për databaza të tjera për viktimat gjatë rezistencës, databaza e nxënësëve të helmuar gjatë viteve 90-,ta databaza e të burgosurve politikë, databaza e objekteve të shkatërruara të infrastrukturës publike. Është prioritare në këtë fazë ajo për viktima e masakrave, viktimave dhe varrezave masive, sepse këto kanë të bëjnë direkt me krimet kundër njerëzimet.
Arsyeja pse u ndala këtu është shkaku i ekspozitës në shesh që nxiti shumë reagime. A është mungesa e një databaze arsyeja që mund të shkaktojë kaq shumë reagime, dhe a iu ka dëmtuar si Institut duke qenë direkt në pjesëmarrje të dokumentimit të krimeve të luftës?
Atdhe Hetemi: Instituti e ka prioritet me përdorë një metodologji kredibile, mbi bazën e së cilës ndërton databazat e veta. Iniciativat individuale e të organizatave mbesin në përgjegjësinë e tyre, dhe nuk besoj se e dëmtojnë kredibilitetin e Institutit. Atë e vendos metodologjia që e përdorim, bashkëpunimi me të tjerë. Nuk po e shoh me interes të komentoj.
A ka qenë ajo ekspozitë dëshmi në mënyrën se si interpretohen të dhënat e luftës, duke qenë se ballafaqimi me të kaluarën është proces i ndjeshëm?
Atdhe Hetemi: Mostrajtimi i këtyre shifrave, apo i këtyre historive, eventeve me ndjeshmëri, jo vetëm akademike, por humane, mund potencialisht të ndikojë në ritraumatizimin e të mbijetuarëve dhe familjarët e tyre. Përveç qasjes profesionale, duhet të këmi edhe qasje njerëzore. Pa këtë kombinatorikë, mendoj mund të bëjmë gabime që kanë efekt.
Ka qenë si diskutim padia për gjenocid, dhe ju thatë që Instituti nuk heton por dokumenton. A mund të përdoren të dhënat e Institutit, nëse shteti synon të hartojë padi të tillë?
Atdhe Hetemi: Instituti nuk ka mandat hetues. Janë tri shtylla megjithatë, përmes të cilave Instituti mundohet t’i shërbejë shoqërisë dhe të vërtetës historike. Nën një, është shtylla edukativo-arsimore, përmes këtyre institucioneve ne krijojmë qasje në të dhënat tona, në mënyrë që ta ngrisim vetëdijen e shoqërisë për krimet e kryera gjatë luftës, për rezistencën e popullit të Kosovës, dhe lidhjen me humanizmin e solidaritetin që të tjerët e kanë shfaqur në raport me Kosovën. Kemi pasur progres, kemi organizuar konferenca shkencore, e bashkëpunime me ministri të Arsimit e Bibliotekën Kombëtare, përmes ekspozitave kemi përçuar mesazhin tonë.
Nën dy, bashkëpunimi me institucionet e kulturës. Kemi ftuar producentë, dramaturgë, artistë, me i përdorë të dhënat e institutit që me i bo produktet e tyre aritistike, filma, ekspozita përmes fotografive e video-materialeve, në mënyrë që të kontribuojmë në vetëdijen e shoqërisë për të vërtetën historike. Dhe nën tre bashkëpunim me institucionet e drejtësisë. Kemi obligim me bashkëpunu me institucionet e drejtësisë. Mirëpo natyra është kështu: ata janë duke hetuar një rast, dhe ata bëjnë kërkesë a keni informacion për rastin X ose Y, ne mbledhim të gjitha materialet ua dorëzojmë atyre, njëjtë si ua dorëzojmë akademikëve, apo producentëve, apo në ekspozita, dhe ata e shfrytëzojnë atë material. Nëse një padi për gjenocid mund të ndodhë, materialet që posedojmë, jemi të obliguar t’i ndajmë me këdo që ka përgjegjësi. /Autor: Besian Beha/
Ky shkrim/video është produkt i Akademisë për raportimin në fushën e Ballafaqimit me të Kaluarën (BmK) dhe Gazetarinë e Sensibilizuar për Konflikte, implementuar nga Pro Peace – Programi në Kosovë, dhe Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës – AGK. Pikëpamjet e shprehura në këtë shkrim janë përgjegjësi e gazetarit/gazetares dhe ato në asnjë mënyrë nuk pasqyrojnë pikëpamjet e Pro Peace dhe AGK-së.