Libra dhe ekrane
Paaftësia juaj për t’u përqendruar nuk është dështim. Problemi është plani, ndërsa zgjidhja nuk është heqja dorë nga koha para ekranit.
Nga: Carlo Iacono / aeon.co
Përkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com
Të gjithë janë në panik për vdekjen e leximit. Statistikat duken si mallkim: sipas një studimi të publikuar këtë vit në iScience, përqindja e amerikanëve që lexojnë për kënaqësi në një ditë mesatare, ka rënë me më shumë se 40 për qind gjatë 20 vjetëve të fundit. Rënien e vitit 2022 në rezultatet e arsimimit, OECD-ja [Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik] e quan “të paprecedentë” në vendet e zhvilluara. Në sondazhin më të fundit të OECD-së për aftësitë e të rriturve, Danimarka dhe Finlanda ishin të vetmet vende pjesëmarrëse ku niveli mesatar i aftësisë së leximit u përmirësua gjatë dekadës së fundit. Nipit tënd i dalin prej goje referencat nga TikTok-u. Vetë demokracia, siç thuhet, varet nga fija e hollë e vëmendjes tonë kolektive.
Kjo narrativë ka një thjeshtësi joshëse. Ekranet po shkatërrojnë qytetërimin. Fëmijët nuk mendojnë më. Po përjetojmë muzgun e mendjes së arsimuar. Një ese e fundit në Substack nga James Marriott, shpalli ardhjen e një “shoqërie post-shkrim-lexim” dhe na ftoi ta pranojmë këtë si një fakt të kryer. (Marriott shkruan gjithashtu për The Times.) Diagnoza është e njohur: teknologjia e ka degraduar në thelb aftësinë tonë për mendim të qëndrueshëm dhe nuk ka çfarë të bëhet më veçse të shkruajmë ese elegjie nga një distancë e sigurt.
E kaloj jetën profesionale në një bibliotekë universitare, duke vëzhguar se si njerëzit angazhohen realisht me informacionin. Ajo që vërej nuk përputhet me këtë narrativë. Jo sepse problemet nuk janë reale, por sepse diagnoza është e gabuar.
Qëndrimi deklinist mbështetet mbi një gabim kategorik: trajtimin e “kulturës së ekranit” si fenomen i unifikuar me veti të qenësishme kognitive. Sikur e njëjta pajisje që shpërndan përmbajtje të zemërimit të kuruar nga algoritmet dhe njëkohësisht veprat e plota të Shekspirit të ishte vetë problemi e jo mënyra se si ne vendosim ta përdorim.
Merreni parasysh një vëzhgim të thjeshtë. I njëjti person që nuk arrin të përfundojë leximin e një romani mund të shohë një ese video tri orë të gjatë mbi rënien e Perandorisë Osmane. I njëjti adoleshent për të cilin supozohet se i mungon përqendrimi, mund të ruajë fokusin në lojë për orë të tëra, duke përpunuar një narrativë komplekse me shumë linja rrëfimi, duke u koordinuar me shokët e skuadrës dhe duke e përshtatur strategjinë në kohë reale. Ky nuk është kognicion inferior. Është kognicin më ndryshe. Dhe, ndryshimi nuk është ekrani. Është mjedisi.
Gloria Mark, profesoreshë e Informatikës në Universitetin e Kalifornisë në Irvin, ka ndjekur për dy dekada kohëzgjatjen e vëmendjes në ekrane. Në vitin 2004, njerëzit qëndronin mesatarisht dy minuta e gjysmë në një ekran, përpara se të kalonin në një detyrë tjetër. Deri në vitin 2016, kjo kishte rënë në 47 sekonda. Kjo citohet shpesh si dëshmi se ekranet në vetvete e copëtojnë vëmendjen. Por, shikoni më nga afër se çfarë tregon realisht kërkimi i Markut. Fragmentimi lidhet jo me ekranet në përgjithësi, por me modele të caktuara plani: sisteme njoftimesh, skema të ndryshueshme shpërblimi, lëvizje të pafundme në ekran. Këto janë zgjedhjet e bëra nga kompani të caktuara për arsye të caktuara ekonomike. Nuk janë veti të qenësishme të mediumit.
Kërkimet e rishikuara prej kolegëve tregojnë se platformat e mediave sociale shfrytëzojnë skema të ndryshueshme shpërblimi, mekanizmat e njëjtë psikologjikë që e shndërrojnë bixhozin në varësi. Përdoruesit nuk e dinë çfarë do të gjejnë kur hapin një aplikacion; mund të shohin qindra pëlqime ose asgjë fare. Kjo paparashikueshmëri vepron si sinjal i fuqishëm përforcimi (shpesh i diskutuar përmes mekanizmave të “gabimit të parashikimit të shpërblimit” të dopaminës), duke i mbajtur njerëzit vazhdimisht duke kontrolluar. Kjo nuk ndodh sepse ekranet në thelb shkatërrojnë vëmendjen. Ndodh sepse platformat dominuese janë projektuar qëllimisht për ta fragmentuar vëmendjen në shërbim të të ardhurave nga reklamat.
Kemi qenë këtu më parë. Jo vetëm një herë, por vazhdimisht, në një model aq të qëndrueshëm saqë zbulon diçka thelbësore për mënyrën se si elitat kulturore reagojnë ndaj ndryshimeve në mënyrën se si qarkullon dija në shoqëri.
Në fund të shekullit XIX, në Britani shiteshin më shumë se një milion revista javore për djem. Këto “tmerre prej një peni” [penny dreadfuls] ofronin histori sensacionale krimi, horrori dhe aventurash, të cilat kritikët i gjykonin si moralisht korruptuese dhe të cekëta në aspektin intelektual. Deri në vitet 1850, ishin deri në 100 botues të këtij lloji fiksioni me çmim të ulët. Komentatorët viktorianë shprehnin shqetësim për degradimin e rinisë, vdekjen e mendimit serioz dhe pamundësinë për të konkurruar me një zbavitje kaq sensacionale.
Por, nëse ecim mbrapsht në histori, modeli përsëritet me një saktësi të frikshme. Në shekullin XVIII dhe në fillim të shekullit XIX, vetë leximi i romaneve ishte kërcënim ekzistencial. Termat e përdorur ishin identikë me panikun e sotshëm moral: “epidemi leximi”, “mani leximi”, “tërbim leximi”, “ethe leximi”, “epsh leximi”, “sëmundje e fshehtë”. Revista Sylph shkruante në vitin 1796 se gra “të çdo moshe, të çdo gjendjeje, infektohen dhe ruajnë një shije për romanet ... shthurja është universale”.
Fatkeqësitë e parashikuara ishin apokaliptike. Romani epistolar i J W Goethes, Vuajtjet e djaloshit Verter [Die Leiden des jungen Werthers, 1774] u fajësua se kishte nxitur vetëvrasje imituese në mbarë Evropën. Vepra me gjashtë vëllime e Johann Peter Frankut, Një sistem i policisë së plotë mjekësore [System einer vollständigen medicinischen Polizey, 1779-1819], përfshinte “leximin e romaneve helmuese” ndër shkaqet e vetëvrasjes. Arthur Schopenhauer, në vitin 1851, i përshkruante “librat e këqij” si “helm intelektual”. Nëse potenciali manipulues i romaneve do të kishte qenë vërtet aq i madh, siç vëren me ironi një historian, gratë do të ishin arratisur në turma.
Nuk ndodhi kështu. Katastrofa nuk u materializua kurrë. Por, paniku e përmbushi qëllimin e vet.
Ajo që ky panik zbulon është se kush alarmohej dhe pse. Në vitin 1533, Thomas More kishte dënuar tekstet protestante si “helme vdekjeprurëse” që kërcënonin të infektonin lexuesit me “murtajë ngjitëse”. Sot, kërkimi i Institutit “Cato” mbi shkrim-leximin historik vëren se në shekujt XVII dhe XVIII, “disa njerëz e konsideronin përhapjen e shkrim-leximit si subversive ose korruptuese. Zgjerimi i shkrim-leximit nga një elitë e vogël te popullsia e përgjithshme trembi shumë konservatorë”.
Ja detaji që e kristalizon modelin: në Angli dhe Uells, ndjekja e detyrueshme e shkollës u formalizua me Aktin e Arsimit të vitit 1880, dhe arsimi i periudhës së vonë viktoriane u ndërthur me ankthin për atë që po lexonin fëmijët e klasës punëtore, tashmë të arsimuar - me “tmerre prej një peni” dhe “plehra leximi” si objektiva të përsëritura të komenteve kulturore dhe shqetësimeve arsimore. Paniku nuk kishte të bënte realisht me rënien e shkrim-leximit. Kishte të bënte me daljen e shkrim-leximit nga kontrolli i elitave.
Kthehuni edhe më pas, te paniku bazik. Sokrati shqetësohej se shkrimi do të “prodhojë harresë në mendjet e atyre që mësojnë ta përdorin, sepse nuk do ta ushtrojnë kujtesën e tyre”. Ai frikësohej se lexuesit do të “duken sikur dinë shumë gjëra, ndërkohë që në pjesën më të madhe janë të padijshëm”, dhe paralajmëronte për konfuzion dhe çorientim moral. Ironia, siç vuri në dukje studiuesi Walter Ong në vitin 1985, është se dobësia në qëndrimin e Platonit qëndron në faktin se këto dyshime për shkrimin ai i shprehu me shkrim.
Modeli shtrihet në shekullin XX me një saktësi mekanike. Në vitin 1941, pediatrja amerikane Mary Preston pretendoi se më shumë se gjysma e fëmijëve që kishte studiuar ishin “rëndë të varur” nga dramat kriminale në radio dhe kinema, të konsumuara “ashtu siç një alkoolist kronik e konsumon pijen”. Psikiatri Fredric Wertham dëshmoi para Kongresit të ShBA-së se, siç e shprehu në librin e tij Joshja e të pafajshmit [Seduction of the Innocent, 1954], stripat shkaktojnë “stimulim kronik, tundim dhe joshje”, duke i quajtur më të rrezikshëm se Hitleri. Trembëdhjetë shtete amerikane miratuan ligje kufizuese. Historiania e stripave, Carol Tilley, më vonë zbuloi mangësitë në kërkimin e Werthamit, por deri atëherë dëmi ishte bërë.
Amy Orben, një psikologe që studion panikun teknologjik, identifikon “ciklin sizifian”: çdo brez frikësohet se mediat e reja do ta korruptojnë rininë; politikanët shfrytëzojnë këtë frikë teksa shmangin vëmendjen prej çështjeve sistematike si pabarazia dhe financimi i pakët i arsimit; kërkimi fillon shumë vonë; dhe, kur provat grumbullohen duke treguar efektet e përziera që varen nga konteksti, shfaqet një teknologji e re dhe cikli nis sërish.
Kjo tregon se këto alarmime ishin të ekzagjeruara? Katastrofat e parashikuara nuk mbërrijnë kurrë. Agresiviteti adoleshent vazhdoi edhe pas kufizimeve ndaj stripave - sepse stripat nuk ishin shkaku. Romanet nuk shkaktuan arratisje masive. Radioja nuk e shkatërroi aftësinë e fëmijëve për të menduar. Çdo panik përdor të njëjtën retorikë: metafora varësie, korruptim moral, viktimizim pasiv, parashikime apokaliptike. Çdo herë, kërkimi shkencor përfundimisht tregon efekte komplekse të ndërmjetësuara nga përmbajtja, konteksti dhe dallimet individuale. Dhe, çdo herë, kur katastrofa nuk materializohet, vëmendja thjesht zhvendoset te teknologjia e radhës.
Këto botime dhe teknologji kanë ekzistuar përkrah mendimit serioz. “Tmerret prej një peni” nuk e penguan Charles Dickensin, John Stuart Millin apo Charles Darwinin të përparonin. Ajo që është ndryshe sot nuk është ekzistenca e përmbajtjes së cekët, e cila ka qenë gjithmonë e bollshme. Ajo që është ndryshe është ekzistenca e mekanizmave të shpërndarjes të projektuar në mënyrë aktive për të penguar llojin e vëmendjes që kërkon mendimi serioz. “Tmerret prej një peni” nuk të ndiqnin në dhomën e gjumit në mesnatë, duke u dridhur nga njoftimet.
Ky dallim ka rëndësi, sepse ndryshon gjithçka rreth përgjigjeve të mundshme. Nëse problemi janë vetë ekranet, atëherë na duhet një ringjallje kulturore, një kthim te librat, ndoshta edhe një zmbrapsje neo-ludite ndaj teknologjisë. Por, nëse problemi është plani, atëherë na duhet një aktivizim për planin dhe një ndërhyrje rregullatore. Të njëjtët ekrane që e fragmentojnë vëmendjen mund ta mbështesin atë. Të njëjtat teknologji, që nxjerrin fitim nga vëmendja njerëzore, mund ta kultivojnë atë. Pyetja është kush i projekton, për çfarë qëllimesh dhe nën çfarë kufizimesh.
Në bibliotekë, shoh njerëz të cilët e navigojnë informacionin në mënyrat që do të dukeshin të pamundura për brezat e mëparshëm. Një pyetje kërkimore që dikur kërkonte javë të tëra pune arkivore, tani merr disa orë. Por, nuk ka ndryshuar vetëm efikasiteti. Është transformuar vetë natyra e sintezës.
Idetë tani lëvizin njëkohësisht nëpër kanale të shumta. Një dokumentar ofron rezonancë emocionale dhe prova vizuale. Transkripti i tij mundëson saktësinë e nevojshme për të gjetur një argument të caktuar. Një buletin shpjegon implikimet. Një podkast lejon që idetë të piqen gjatë një udhëtimi. Secili format kontribuon me diçka që të tjerët nuk munden. Kjo nuk është rënie. Është zgjerim.
Ajo që më bie më shumë në sy është dallimi mes njerëzve që kanë mësuar të ndërtojnë atë që unë e quaj “kontejnerë për vëmendjen” - hapësira dhe praktika të kufizuara ku bëhen të mundshme format e ndryshme të angazhimit - dhe atyre që nuk e kanë mësuar këtë. Dallimi nuk lidhet me inteligjencën apo disiplinën. Lidhet me arkitekturën e mjedisit. Disa njerëz kanë mësuar të shohin dokumentarë me një bllok shënimesh, të dëgjojnë podkaste gjatë shëtitjeve kur mendja mund të endet në mënyrë produktive, të lexojnë libra fizikë në hapësira qëllimisht të qeta me telefonin e lënë mënjanë. Ata nuk po e refuzojnë teknologjinë. Po e koreografojnë atë.
Të tjerët po mbyten, duke u përpjekur të mendojnë në mënyrë të qëndrueshme në mjedise të projektuara për ta penguar këtë. Ulen me laptopë të hapur, me shtatë faqe që konkurrojnë për vëmendje, me njoftime që shfaqen nga tri aplikacione të ndryshme, me telefona që dridhen çdo disa minuta. Po përpiqen të lexojnë materiale serioze teksa e luftojnë një betejë të humbur kundër psikologjisë së sjelljes të armatosur në shkallë masive. Ata besojnë se paaftësia e tyre për t’u përqendruar është një dështim personal, jo një problem plani. Nuk e kuptojnë se po përpiqen të mendojnë në një hapësirë të optimizuar për të penguar mendimin.
Këtu ka ndryshuar rrënjësisht kuptimi im për shkrim-leximin. Dikur besoja, ashtu siç më kanë mësuar, se shkrim-leximi kishte të bënte kryesisht me deshifrimin e tekstit. Por, duke vëzhguar se si njerëzit realisht mësojnë dhe mendojnë, jam bindur se shkrim-leximi ka të bëjë me diçka më të thellë: aftësinë për të ndërtuar dhe për të naviguar në mjedise ku kuptimi bëhet i mundshëm.
Mendoni për ata që përparojnë me audio-libra, por hasin vështirësi me tekstin e shtypur. Për vite me radhë, edukatorët u kanë thënë se kanë çrregullime të të nxënit, me çka nënkuptonin: çrregullime që pengojnë të nxënit përmes të vetmes metodë të vërtetë që ne njohim. Por, ata nuk kanë çrregullime të të nxënit. Mësimdhënia ka një paaftësi - nuk mund të përshtatet me arkitektura të ndryshme neurologjike. Jepu të njëjtin tekst në formë të audios dhe papritmas “paaftësia” zhduket. Idetë që në faqe ishin të errëta, bëhen të qarta në tingull. Jo sepse audioja është superiore ndaj tekstit, por sepse neurologji të caktuara e përpunojnë gjuhën e folur më rrjedhshëm sesa simbolet e shkruara.
Kërkimi mbi planin universal për të nxënit e ka demonstruar këtë në mënyrë përfundimtare. Neuropsikologu David H. Rose, bashkëthemelues i Qendrës për Teknologji Speciale të Aplikuar, vëren se “çdo tru përbëhet nga miliarda neurone të ndërlidhura që formojnë rrugë unike. Si shenjat e gishtërinjve, asnjë tru nuk është i njëjtë”. Studimet tregojnë se “nevoja për të kapërcyer çrregullimet e të nxënit e zhvendos fokusin te ‘paaftësia e mësimdhënies’, jo vetëm te paaftësia e nxënësit”. Kur këmbëngulim në një mënyrë të vetme angazhimi, nuk identifikojmë kush mund të mendojë dhe kush jo. Po identifikojmë kush ndodh që mendon në mënyrën e veçantë të cilën sistemet tona e njohin.
Bibliotekat po përshtaten. Kemi krijuar atë që unë e quaj “habitat për shkrim-lexim multimodal”. Në sallat e leximit mbetet heshtja, e shenjtë dhe e pacenueshme. Por, asaj i janë shtuar hapësira krijuese ku njerëzit mendojnë me duar, ku ndërtimi i modeleve fizike gjatë ekzekutimit të simulimeve kompjuterike zbulon gjëra të cilat asnjë mënyrë e vetme nuk mund t’i mësonte. Studiot e incizimit ku traditat gojore gjejnë jetë të re, ku shpjegimi i ideve me zë për një audiencë të imagjinuar kërkon një punë të ndryshme kognitive nga shkrimi i një eseje, shpesh duke prodhuar analiza më të sofistikuara. Zona të bashkëpunimit ku dija lind përmes dialogut, ku idetë e bllokuara në mendjen e një personi bëhen të dukshme dhe të qasshme për t’u zgjeruar, sfiduar, rafinuar nga të tjerët.
Këto nuk janë lëshime ndaj rënies së vëmendjes. Janë pranime se kuptimi njerëzor ka qenë gjithmonë më i pasur sesa mund ta përmbajë një medium i vetëm. Nuk po braktisim shkrim-leximin. Po zbulojmë se çfarë ka nënkuptuar ai gjatë gjithë kohës: jo thjesht aftësinë për të deshifruar simbole në një faqe, por aftësinë për të lëvizur me rrjedhshmëri ndërmjet të gjitha mënyrave me të cilat njerëzit kodifikojnë kuptimin.
Modeli që vazhdimisht vërej është ky: njerëzit që “nuk mund të përqendrohen” në tekste tradicionale, mund të ruajnë një përqendrim të jashtëzakonshëm kur punojnë përgjatë mënyrave të ndryshme. Ata hasin në vështirësi me tekste filozofie, por përparojnë kur mund të dëgjojnë leksione duke mbajtur shënime vizuale, të diskutojnë ide në grupe studimi dhe të shkruajnë në këmbë. Kjo nuk është mangësi. Është dallim. Dhe, përgjegjësia jonë është të ndërtojmë mjedise ku ky dallim bëhet aset dhe jo pengesë.
Por, zgjerimi pa arkitekturë është kaos, dhe pikërisht aty jemi penguar. Njerëzit që nuk mund të përfundojnë leximin e romaneve nuk janë të thyer. Ata janë përshtatur me një mjedis të cilin ne e kemi ndërtuar. U japim informacion të pafundme dhe pyesim veten pse po fundosen. U japim mjete të projektuara për ta copëzuar vëmendjen dhe i fajësojmë kur vëmendja e tyre copëzohet. Ndërtuam një botë që përfiton nga shpërqendrimi dhe pastaj e patologjizojmë të shpërqendruarin.
Operacionet njohëse që deklinistët i vlerësojnë - vëmendja e qëndrueshme, zhvillimi logjik, rishikimi, aftësia për të ndërtuar argumente komplekse - nuk janë veti të letrës. Janë veti të shkrimit si praktikë. Immanuel Kantit nuk i nevojitej në veçanti letra cilësore për të shkruar Kritikën e mendjes së kulluar [Kritik der reinen Vernunft, 1871]; atij i nevojitej një medium që i lejonte të eksternalizonte mendimin, ta rishikonte dhe ta zhvillonte me kalimin e kohës. Dokumentet digjitale e bëjnë këtë në mënyrë po aq efektive sa edhe letra. Problemi është se shumica e angazhimit digjital nuk bazohet në shkrim. Është konsumim i prurjeve të kuruara me algoritme, të optimizuara përmes inxhinierisë së sofistikuar të sjelljes për të maksimizuar kohën në platformë.
Nuk jemi bërë post-shkrim-lexim. Jemi bërë post-monomodalë. Teksti nuk është zhdukur; atij i është bashkuar një simfoni kanalesh të tjera. Truri juaj tani kryen rregullisht veprime që do t’u dukeshin të pamundura gjyshërve tuaj. Ju përpunoni informacion njëkohësisht përmes tekstit, imazhit, zërit dhe lëvizjes. Navigoni biseda që kalojnë nga një platformë në tjetrën dhe nga një format në tjetrin. Sintetizoni kuptim prej fragmenteve të shpërndara në një duzinë burimesh të ndryshme.
Problemi i vërtetë nuk është mënyra, por habitati. Nuk përballemi me video kundrejt librave. Përballemi me prurje kundrejt fokusit. Njëra ndodh në një ekosistem të projektuar për përsiatje, tjetra në një kazino të projektuar për tërheqje të pafundme të lëvizjes së gishtit për rifreskim.
Leximi funksionoi aq mirë për kaq gjatë jo sepse teksti është magjik, por sepse librat vinin me kufij të brendshëm. Mbarojnë. Faqet qëndrojnë të palëvizshme. Bibliotekat ofrojnë qetësi. Këto nuk ishin veçori të vetë shkrim-leximit, por të habitateve ku jetonte shkrim-leximi. Ne duhet t’i rindërtojmë këto habitate për një botë ku kuptimi udhëton njëkohësisht përmes shumë kanaleve.
Këtu bibliotekat bëhen më esenciale, jo më pak. Biblioteka e së ardhmes nuk është depo librash. Është një palestër për vëmendjen. Është vendi ku komunitetet shkojnë për të ushtruar mënyra të ndryshme të njohjes. Salla e leximit mbetet e shenjtë, por asaj i shtohen kabinat e incizimit, laboratorët e vizualizimit dhe hapësirat e bashkëpunimit ku njerëzit mësojnë të përkthejnë idetë nga një format në tjetrin. Bibliotekat bëhen vendi ku mëson jo vetëm të lexosh, por të lëvizësh me rrjedhshmëri ndërmjet të gjitha mënyrave me të cilat njerëzit këmbejnë kuptimin.
Ajo që më shqetëson më shumë te qëndrimi deklinist nuk është diagnoza, por përfundimi i tij. Komentatorët që vajtojnë shoqërinë post-shkrim-lexim, shpesh identifikojnë të njëjtët fajtorë si unë. Ata e pranojnë se kompanitë e teknologjisë janë, sipas fjalëve të Marriottit, “duke punuar në mënyrë aktive për të shkatërruar iluminizmin njerëzor”, se oligarkët e teknologjisë “kanë po aq interes në padijen e popullsisë sa autokrati më reaksionar feudal”.
Dhe, pastaj dorëzohen. Siç thotë Marriott: “Asgjë nuk do të jetë më njësoj. Mirë se vini në shoqërinë post-shkrim-lexim”.
Ky është hapi të cilin unë nuk mund ta ndjek. Të emërtosh akterët përgjegjës dhe pastaj ta trajtosh rezultatin si të pashmangshëm, do të thotë t’ua ofrosh atyre mbulesën. Nëse kriza është forcë e natyrës, “ekranet” që shkatërrojnë qytetërimin si një sistem teknologjik për motin, atëherë nuk mbetet gjë tjetër veçse të shkruash ese elegjie nga një distancë e sigurt. Por, nëse kriza është produkt i zgjedhjeve të caktuara të planit, të bëra nga kompani të caktuara për arsye të caktuara ekonomike, atëherë këto zgjedhje mund të sfidohen, të rregullohen, të përmbysen.
Fatalizmi, sado bukur i shprehur, u shërben pikërisht interesave që dënon. Kompanitë e teknologjisë do të dëshironin shumë që ne të besonim se ajo që po bëjnë ndaj vëmendjes njerëzore është thjesht rezultat i pashmangshëm i përparimit teknologjik, dhe jo diçka që po na e bëjnë neve - diçka që, me vullnet të mjaftueshëm politik, mund të ndalet.
Paaftësia juaj për t’u përqendruar nuk është dështim moral. Është problem plani. Po përpiqeni të mendoni në mjedise të ndërtuara për ta penguar mendimin. Po përpiqeni të ruani vëmendjen në hapësira të projektuara për ta copëzuar atë. Po luftoni kundër algoritmeve të optimizuara në mënyrë të qartë për t’ju mbajtur duke lëvizur nëpër ekran, jo duke mësuar.
Zgjidhja nuk është disiplina. Është arkitektura. Ndërtoni parazgjedhje të ndryshme. Krijoni hapësira të ndryshme. Vendosni ritme të ndryshme. Bëjeni thellësinë po aq të lehtë sa është aktualisht shpërqendrimi. Bëjeni të menduarit të ndihet po aq i natyrshëm sa ndihet tani lëvizja e pafundme për ekran.
Po sikur në vend që të vajtonim një epokë të artë imagjinare të tekstit të pastër, të merrnim seriozisht projektimin për thellësi në të gjitha mënyrat? Çdo video mund të shoqërohej me një transkript të kërkueshëm. Çdo artikull mund të ofronte pika të shumta hyrjeje për nivele të ndryshme vëmendjeje. Pajisjet tona do të mund të dallonin kur ne përpiqemi të mendojmë dhe ta mbronin atë mendim. Shkollat mund t’u mësonin nxënësve të përkthenin ndërmjet mënyrave, ashtu si dikur kur mësonin përkthimin ndërmjet gjuhëve.
Librat nuk po ikin askund. Mbeten të pakrahasueshme për disa lloje të mendimit të qëndrueshëm dhe kompleks. Por, nuk janë më e vetmja mundësi për ide serioze. Një video-ese e realizuar mirë mund të mbajë një peshë filozofike. Një podkast mund të mundësojë llojin e mendimit afatgjatë të cilin zakonisht e lidhim me esetë e shkruara. Një vizualizim interaktiv mund të zbulojë modelet të cilat faqet e tëra të përshkrimit mundohen t’i arrijnë.
E ardhmja u përket atyre që mund të kërcejnë ndërmjet të gjitha modaliteteve, pa e humbur ekuilibrin. Për dikë që mund të lexojë thellësisht kur kërkohet thellësia, të shfletojë shpejt kur kërkohet efikasiteti, të dëgjojë në mënyrë aktive gjatë një udhëtimi dhe të shohë në mënyrë kritike kur imazhet mbartin argumentin. Kjo nuk ka të bëjë me konsumimin më të madh të përmbajtjes. Ka të bëjë me zgjedhje të ndërgjegjshme.
Jemi në një pikë kthese. Mund të rrëshqasim drejt një bote ku mendimi i qëndrueshëm bëhet mall luksi, ku vetëm të privilegjuarit kanë qasje në kushtet që mundësojnë mendim të thellë. Ose, mund të ndërtojmë diçka të paprecedentë: një kulturë që ruan dhuratat më të mira kognitive të shtypit, duke përqafuar njëkohësisht mundësitë e një bote ku idetë udhëtojnë përmes dritës, tingullit dhe ndërveprimit.
Zgjedhja nuk është mes librave dhe ekraneve. Zgjedhja është mes planit të qëllimshëm dhe kaosit fitimprurës. Mes habitateve që kultivojnë potencialin njerëzor dhe platformave që nxjerrin fitim prej vëmendjes njerëzore.
Qytetërimet që lulëzojnë nuk do të jenë ato që tërhiqen vetëm te teksti apo dorëzohen para mekanizmave furnizues. Do të jenë ato që kuptojnë të vërtetën e thjeshtë: çdo ide ka formë natyrale dhe urtësia qëndron në përputhjen e modalitetit me kuptimin. Disa ide duan të shkruhen. Të tjerat duhet të shihen. Të tjerat ende duhet të dëgjohen, ndihen apo përjetohen. Gabimi është t’i detyrosh të gjitha idetë të kalojnë nëpër një kanal të vetëm, qoftë ai libër apo ekran.
Stërnipërit dhe stërmbesat tuaja nuk do të lexojnë më pak se ju. Do të lexojnë ndryshe, si pjesë e një simfonie më të pasur kuptimi. Nëse ajo simfoni do të tingëllojë si muzikë apo si zhurmë, varet tërësisht nga zgjedhjet që bëjmë tani për formën e mjeteve tona, strukturën e shkollave tona dhe planin e ditëve tona. /Telegrafi/
