Pse një person është shumë shoqëror, një tjetër më i tërhequr, dikush planifikon me kujdes çdo hap, ndërsa një tjetër reagon shumë më fuqishëm ndaj stresit?
Në formimin e personalitetit ndikojnë shumë faktorë – nga përvojat jetësore dhe mjedisi deri te mënyra se si rritemi. Megjithatë, një studim i madh i publikuar në revistën shkencore Nature tregon se një pjesë e përgjigjes mund të gjendet edhe në ADN.
Në analizën më të madhe të këtij lloji deri më tani, studiuesit identifikuan 1.260 variante gjenetike të lidhura me të ashtuquajturat “Pesë tiparet e mëdha” të personalitetit – Big Five. Studimi përfshiu 46 grupe të ndryshme dhe, varësisht nga tipari i analizuar, nga rreth 611 mijë deri në më shumë se 1,1 milion njerëz.
Megjithatë, rezultatet nuk nënkuptojnë se ekziston një “gjen i karakterit”, as se një analizë e ADN-së mund të tregojë saktësisht se çfarë personaliteti ka një njeri.
Çfarë janë “Pesë tiparet e mëdha” të personalitetit?
Një nga modelet më të përdorura në psikologjinë bashkëkohore e përshkruan personalitetin përmes pesë dimensioneve të gjera: ekstraversioni, pajtueshmëria, ndërgjegjshmëria, neuroticizmi dhe hapja ndaj përvojave.
Ekstraversioni përfshin tipare si shoqërueshmëria, vetëbesimi në komunikim dhe energjia. Pajtueshmëria lidhet me dhembshurinë, respektin dhe besimin ndaj të tjerëve, ndërsa ndërgjegjshmëria me organizimin, përgjegjësinë dhe këmbënguljen.
Neuroticizmi lidhet me prirjen për ankth, shqetësim dhe paqëndrueshmëri emocionale, ndërsa hapja ndaj përvojave përfshin imagjinatën, kureshtjen dhe gatishmërinë për të eksploruar ide e përvoja të reja, transmeton Telegrafi.
Më shumë se një milion njerëz në studimin më të madh deri më tani
Studiuesit analizuan të dhënat e 46 kohortave, ndërsa madhësia e mostrës ndryshonte sipas tiparit: nga 611.037 pjesëmarrës për pajtueshmërinë deri në 1.136.711 për neuroticizmin.
Në total u identifikuan 1.260 variante kryesore gjenetike, të lidhura statistikisht me pesë tiparet e personalitetit. Prej tyre, 824 – rreth 65 për qind, ndodheshin në rajone që nuk ishin lidhur më parë me tiparin përkatës.
Numri më i madh i sinjaleve gjenetike u gjet për neuroticizmin, me 706, pasuar nga ekstraversioni me 258, ndërgjegjshmëria me 131, hapja ndaj përvojave me 126 dhe pajtueshmëria me 39.
Por pikërisht këtu qëndron edhe pjesa më e rëndësishme e studimit.
ADN-ja nuk mund t’jua “lexojë” personalitetin
Edhe pse 1.260 variante tingëllojnë shumë, ndikimi individual i secilit variant është shumë i vogël.
Sipas autorëve, variantet e zakonshme gjenetike shpjegojnë rreth 4,8 deri në 9,3 për qind të dallimeve të matura në tiparet e personalitetit. Kur merret parasysh edhe besueshmëria e instrumenteve psikologjike të përdorura për matjen e personalitetit, vlerësimi arrin afërsisht 9,3 deri në 13,3 për qind.
Kjo do të thotë se nuk ekziston një test i thjeshtë gjenetik që mund të tregojë nëse dikush do të jetë i hapur, shoqëror, i përgjegjshëm apo më i prirur ndaj shqetësimit.
Gjenet janë vetëm një pjesë e historisë. Mjedisi, përvojat jetësore dhe ndërveprimi mes biologjisë dhe mjedisit vazhdojnë të kenë rol thelbësor në zhvillimin e personalitetit.
Lidhje edhe me shëndetin dhe mënyrën e jetesës
Studiuesit shqyrtuan gjithashtu korrelacionet gjenetike midis tipareve të personalitetit dhe dhjetëra sjelljeve e rezultateve jetësore, duke përfshirë shëndetin fizik e mendor, karakteristika sociale dhe faktorë të tjerë të jetës së përditshme.
Në veçanti, profili gjenetik i lidhur me neuroticizmin tregoi korrelacione me një rrezik më të lartë për disa forma të psikopatologjisë, ndërsa profile të tjera të personalitetit shfaqën modele të ndryshme lidhjesh.
Por këto rezultate duhen interpretuar me kujdes: korrelacioni gjenetik nuk do të thotë se një tipar personaliteti shkakton një sëmundje, as se një person që ka një profil të caktuar do ta zhvillojë atë.
Studimi vë në pikëpyetje edhe një ide të vjetër
Teori të mëhershme neurobiologjike shpesh e kanë lidhur ekstraversionin dhe hapjen ndaj përvojave kryesisht me dopaminën, ndërsa neuroticizmin, ndërgjegjshmërinë dhe pajtueshmërinë me serotoninën.
Mirëpo, analiza e re gjenetike nuk gjeti mbështetje të fortë për një ndarje kaq të thjeshtë. Autorët raportojnë se as dopamina dhe as serotonina nuk u renditën ndër sistemet neuronale më të pasuruara përkatëse në analizat e tyre.
Kjo tregon edhe një herë se biologjia e personalitetit është shumë më komplekse sesa ideja se një tipar mund të shpjegohet nga një gjen apo një neurotransmetues i vetëm.
Përfundimi i studimit më të madh gjenetik për personalitetin deri më tani është, në fakt, mjaft i qartë: një pjesë e dallimeve tona individuale lidhet me gjenetikën, por ADN-ja nuk e përcakton e vetme se kush jemi. /Telegrafi/