Aktivisti dhe bashkautori i skenarit të nominuar për çmimin “Oscar” për filmin Ishte thjesht një aksident [Yek tasādof-e sāde], flet për abuzimet që ka parë dhe përjetuar, luftën midis ShBA-së dhe Iranit, si dhe historitë e vërteta pas filmit.

Nga: Cora Engelbrecht / The New Yorker
Përkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com

Në një pasdite dimri me shi, në vitin 2001, Mehdi Mahmoudian, disident politik në Teheran, vuri re një burrë me dorë të amputuar që po përpiqej të riparonte makinën e tij. Mahmoudiani, i cili ishte në të njëzetat e tij, punonte në një shtypshkronjë aty pranë. E njohu menjëherë burrin si një ish-roje që kishte përdorur dorën e majtë për ta torturuar Mahmoudianin në Burgun Tohid dy vjet më parë.

Mahmoudiani vendosi ta ndihmonte torturuesin e tij. E ftoi burrin në punëtori, i ofroi çaj dhe e angazhoi një bashkëpunëtor për t’ia rregulluar makinën. Disa orë më vonë, kur burri po përgatitej të largohej, Mahmoudiani iu prezantua sërish si i burgosur i tij i dikurshëm. I tronditur, burri u largua me makinë pa u përgjigjur. Por, u kthye në shtypshkronjë të nesërmen dhe i kërkoi falje Mahmoudianit. Ai tha se ishte faji i autoriteteve; ai thjesht po bënte punën e vet dhe se ishte penduar për këtë.

Takimi ka paralele të dukshme me skenën hapëse të filmit Ishte vetëm një aksident, të cilin Mahmoudiani e shkroi bashkë me regjisorin iranian Jafar Panahi. Në një skenë të hershme, një mekanik makinash me emrin Vahid e njeh torturuesin e vet të dikurshëm nga kërcitja karakteristike e këmbës së tij protezë. Vahidi e rrëmben burrin, të mbiquajtur Këmbë-kunj, në një furgon të bardhë dhe mbledh një grup të çorganizuar ish-të burgosurish nga gjithë Teherani, për të verifikuar identitetin e tij. Filmi artistik u xhirua për njëzet e tetë ditë, në fshehtësi, kryesisht brenda kufijve të furgonit.

Mahmoudiani dhe Panahi u takuan në Qendrën e Paraburgimit Evin në vitin 2022, ndërsa të dy po vuanin dënimet e veta. Panahi më tha se, gjatë shtatë muajve, ata u bënë miq dhe Mahmoudiani madje u kujdes për të kur ai u infektua me Kovid. Pak para se Panahi të lirohej, Mahmoudiani e përqafoi dhe i pëshpëriti në vesh: “Mos i harro djemtë në burg”.

Më vonë, pasi edhe Mahmoudiani u lirua, Panahi e ftoi të bashkëpunonte në një skenar që do të mbështetej në përvojën e tyre të përbashkët në sistemin e burgjeve të Iranit. Filmi përmbledh gjendjen e iranianëve që kanë përjetuar burgimin, marrjen në pyetje dhe torturën nga ana e Republikës Islamike. Por, ai gjithashtu u kërkon po atyre iranianëve të kenë empati për shtypësit e tyre.

Më 31 janar, jo shumë kohë pasi skenari i tij për Ishte vetëm një aksident u nominua për “Oscar”, Mahmoudiani u arrestua sërish. Ai sapo kishte nënshkruar një deklaratë të përbashkët që fajësonte Udhëheqësin Suprem të Iranit, Ajatollah Ali Khamenei, për vrasjet dhe arrestimet e mijëra protestuesve që kanë dalë në rrugë në mbarë vendin. Mahmoudiani u lirua me kusht më 17 shkurt dhe foli me mua përmes videos nga shtëpia e tij në Teheran disa ditë më parë. E kontaktova shkurtimisht të shtunën, disa orë pasi ShBA-ja dhe Izraeli filluan të bombardonin Iranin; ai vetëm tha se ishte i padëmtuar, pastaj sinjali i tij u ndërpre. Biseda jonë është redaktuar për gjatësi dhe qartësi.

Lexo po ashtu:
- Për “armikun e popullit” dhe kampionin që nuk gjunjëzohet!
- Pse filmat e Iranit janë ndër më të mirët në botë?
- Jafar Panahi është regjisori më i rëndësishëm i Iranit - u dënua me burg pas kësaj interviste
- Regjisori disident: Regjimi i Khameneit patjetër do të bjerë

Ju u liruat së fundmi nga burgu, më 17 shkurt. Si jeni? Si do ta përshkruanit gjendjen tuaj tani?

Të jem i sinqertë, lirimi nga burgu në këtë situatë nuk më bën të lumtur. Në gjashtëmbëdhjetë vjetët e fundit, kam kaluar rreth nëntë vjet në burg. Jam arrestuar trembëdhjetë herë dhe jam liruar nga burgu shumë herë më parë.

Të gjitha dënimet me burg që kam vuajtur, në të kaluarën, kishin si qëllim që të vriteshin më pak njerëz në rrugë. Çdo akt rezistence i bërë nga unë, apo nga të tjerët për dekada me radhë para meje, ishte për ta ndaluar Republikën Islamike përpara se të mund të shkaktonte një gjakderdhje të tillë, dhe ose ta rrëzonte atë ose ta ndryshonte nga brenda. Lirimi nga burgu këtë herë nuk kishte asnjë gëzim, sepse mijëra njerëz janë ende në burg dhe mijëra familje po vajtojnë vdekjen e të dashurve të tyre. Nëse do ta përmblidhja me një fjali: Nuk jemi mirë.

Na kthe në momentin kur u arrestuat.

Isha në shtëpi me dy miq. Ishte ora 2:30 e mëngjesit. Dy prej nesh ishin zgjuar dhe njëri po flinte. Ata e hapën derën shumë shpejt dhe, para se të kuptonim çfarë po ndodhte, brenda dy ose tre sekondash, vunë një armë në kokën time dhe në kokën e mikut tim. Edhe miku që po flinte kishte një armë në kokë - ai u zgjua duke ndier presionin e armës. Një ekip hyri nga dritarja dhe gjashtë persona të tjerë hynë nga dera. Ky ishte një ekip i ashtuquajtur antiterrorizëm të cilin e kishin dërguar për ne. Ne jemi thjesht tre aktivistë politikë që kemi jetuar bashkë - dhe përveç shkrimit dhe fjalës, nuk kemi pasur kurrë asnjë armë tjetër.

A mund t’i cekim emrat e dy aktivistëve të tjerë?

Po, sigurisht. Emrat e tyre janë Abdollah Momeni dhe Vida Rabbani. Ne jemi tre nga shtatëmbëdhjetë personat që e nënshkruam këtë deklaratë - aktivistë të njohur që i dhamë një paralajmërim qeverisë përpara protestave dhe thamë: “Mos i vrisni njerëzit”. Pas masakrës, e lëshuam këtë deklaratë duke e dënuar shtetin. Këta janë aktivistë të cilët kryesisht ndodhen brenda Iranit. Disa prej tyre janë jashtë vendit, por ende janë të lidhur me ata brenda.

Si u trajtuat gjatë atyre javëve në burg? A mund të përshkruani disa nga kushtet e jetesës?

Mendoj se mënyra se si u trajtuam ne nuk është tregues i mirë për asgjë, sepse ata e dinë që ne jemi figura të njohura dhe emrat tanë përmenden në media, kështu që përpiqen të paraqesin një formë më njerëzore trajtimi ndaj nesh. Por, do të doja ta shfrytëzoja këtë mundësi për t’ju treguar se si i kanë trajtuar të tjerët.

Ju lutem, më tregoni për të burgosurit e tjerë. Por, fillimisht do të doja të dija për situatën tuaj - në cilin burg ishit?

I pari ishte në Çalus. I dyti, Sari, ishte një burg i sigurisë së lartë. Dhe, i fundit ishte Noushahri, një burg shumë i vjetër dhe në gjendje të keqe - pothuajse i shkatërruar.

Në burgun e fundit, si ishin qelitë? Sa të burgosur kishte aty dhe me kë qëndronit? A kishte të burgosur të tjerë politikë?

Të gjithë ata që na shoqëronin ishin arrestuar gjatë protestave të fundit. Qelia ishte rreth njëzet e pesë metra katrorë dhe, në kulmin e protestave, na futën tridhjetë e tre vetë në atë qeli të vetme. Netët e para, kur ishte shumë e mbushur, na duhej të flinim me orare, sepse nuk kishte hapësirë të mjaftueshme që të flinim të gjithë.

Edhe pse shumica e të burgosurve ishin nën njëzet e pesë vjeç, ata ishin rrahur dhe torturuar aq rëndë saqë, edhe pas disa javësh, ende mund të shihje shenjat - njollat e zeza dhe plagët në trupat e tyre.

Njëri prej tyre ishte një person, foshnja tetëmuajshe e të cilit u torturua para syve të tij. Ata e kishin kërcënuar se do ta varnin foshnjën nëse ai nuk do të pranonte atë që ata donin që ai të pranonte. Për shumë ditë, ky burrë, i cili ishte rreth tridhjetë e dy vjeç, nëse më kujtohet saktë, mund të fliste vetëm për foshnjën e tij. Kujtdo që shihte - çdo zyrtari burgu, çdo roje - ai vazhdonte t’i thoshte: “Çfarë faji ka fëmija im tetëmuajsh? Ai nuk ka bërë asgjë”.

Foshnja ishte gjithashtu në qeli? Apo ky burrë e kishte parë këtë torturë më parë dhe ishte traumatizuar dhe po e rrëfente atë?

Ai u arrestua së bashku me gruan dhe foshnjën e tyre. Ata kishin shkuar për ta arrestuar atë dhe gruan e tij, dhe për shkak se fëmija ishte vetëm, u desh ta merrnin edhe fëmijën. Ai u dërgua në sektorin e burrave të burgut. Më vonë, ai mësoi se fëmija ishte me nënën, por nuk ia kishin thënë këtë, dhe vazhdonin t’i thoshin: “Nëse nuk pranon, do ta varim foshnjën tënde”. Ai nuk e dinte në çfarë kushtesh ndodheshin nëna apo fëmija.

Personi tjetër, historia e të cilit na preku vërtet, ishte dikush që u arrestua me gruan e tij. Ai u rrah para syve të gruas së tij, dhe gruaja e tij u rrah para syve të tij - dhe ata kishin arrestuar gjithashtu vëllanë katërmbëdhjetëvjeçar të gruas dhe e kishin rrahur edhe atë. Ata u thanë: Ose i nënshkruani dokumentet që ju japim - është një pranim, por nuk do të themi çfarë përmban - ose puna bëhet më keq. Dhe, të tre përfunduan duke i nënshkruar faqet.

Ndër njerëzit në qeli, tre vuanin prej problemeve shumë të rënda të shëndetit mendor dhe qetësoheshin vetëm me ilaçe të forta. Qartazi, burgu nuk ishte vendi ku duhej të ndodheshin. Njëri prej tyre u mbajt për tridhjetë e pesë ditë, tjetri për dyzet ditë, dhe ata drogoheshin vazhdimisht për t’i mbajtur të qetë. Dhe, ata ishin fëmijë.

Keni hyrë dhe dalë nga burgu kaq shumë herë. Çfarë ishte ndryshe kësaj here?

Para këtyre protestave të fundit, njerëzit që kishin dalë në rrugë kishin kërkesa shumë specifike, të qarta humaniste dhe për të drejta civile. Por, kësaj here, njerëzit që kishin dalë në rrugë kishin një narrativë lineare për atë që donin, dhe ajo ishte: Duhet të kthehemi në të kaluarën për të rregulluar gjërat. Ata më shumë ishin përfaqësues të njerëzve të zakonshëm, të masave, sesa njerëz aktivë në aspektin politik.

Dhe, kjo është ajo që patë të pasqyruar në burgun aktual?

Kjo është pikërisht ajo që pashë në burg. Herët e mëparshme që kisha shkuar në burg, kryesisht burgoseshin aktivistë politikë dhe ata kishin një ide se si ishte situata politike, dhe ishin të vetëdijshëm për kërkesat e grupeve aktiviste. Por, kësaj here, këta ishin thjesht njerëz të zakonshëm pa asnjë përvojë në aktivizëm. Njerëzit që ishin në burg ishin më të guximshëm, dhe guximi i tyre nuk vinte nga njohuria, por nga fakti se nuk kishin asgjë për të humbur. Ata nuk kishin zgjedhje tjetër.

A u lënduat fizikisht kur u arrestuat, apo gjatë kohës që ishit në burg?

Kësaj here, apo herëve të mëparshme?

Kësaj here.

Fizikisht, jo. Nuk u lëndova kur po më arrestonin; ishte vetëm një grusht, dhe, kjo nuk është ndonjë gjë e madhe. Por, duke parë atë që kam përjetuar më parë dhe duke krahasuar, nuk kam përjetuar kurrë diçka si kjo që po kaloj tani, pasi u lirova, dhe kam orë e orë të tëra duke qarë çdo ditë. Në thelb, sa herë jam vetëm, jam duke qarë. Dhe, kjo është e vërtetë për të tre ne - të tre nga ne që përmenda. Të gjithë u liruam, dhe po i kalojmë ditët tona kështu.

Pse është kaq shumë më emocionale kësaj here?

Arsyeja më e rëndësishme është se gjithçka që kishim parashikuar, dhe ende shpresonim që të mos ndodhte, ndodhi menjëherë. Ndryshe nga herët e mëparshme, kur rrihnin njerëz për t’i detyruar të pranonin diçka, kësaj here ata po rrihnin njerëz edhe për hir të rrahjes së tyre, për të shkatërruar dinjitetin dhe njerëzinë e tyre.

Ne nuk patëm mundësi të vajtonim njerëzit që u vranë në protesta - na larguan nga shoqëria, kështu që nuk mundëm të bënim vajtim kolektiv. Edhe pasi u liruam, i shihnim fotografitë e të gjithë njerëzve që u vranë në muret anembanë qytetit.

Ku ishit kur filluan demonstratat? Dhe, cilat ishin mendimet tuaja të para, bazuar në të gjitha kryengritjet politike që keni dëshmuar? A ishte kjo pakënaqësia më e gjerë që keni parë?

Kjo nuk ishte lëvizja më e madhe. Patëm lëvizjet reformiste në vitet 1996 dhe 1997, kur njerëzit dolën në votime dhe votuan për Mohammad Khatamin për president - patëm njëzet e katër, njëzet e pesë milionë njerëz që votuan. Pra, kjo ishte lëvizja më e madhe se ajo që po shohim tani.

As në aspektin e rrugës kjo nuk ishte më e madhja. Për shembull, në vitin 2009, ne ishim në gjendje të mobilizonim një numër shumë më të madh njerëzish në rrugë, duke demonstruar në mënyrë paqësore. Dhe, në vitin 2022, me lëvizjen “Grua, Jetë, Liri”, pamë gjithashtu njerëz që qëndruan në rrugë si në numër më të madh ashtu edhe për një kohë më të gjatë. Me “Grua, Jetë, Liri”, njerëzit dolën në rrugë për pothuajse gjashtë muaj pas protestave fillestare.

Ajo që e dallonte këtë herë nga herët e tjera ishte se njerëzit shumë qartë kërkonin ndryshim - rënien e regjimit.

Ju ishit ndër shtatëmbëdhjetë avokatët disidentë, artistë dhe aktivistë që nënshkruan një deklaratë duke e mbajtur Udhëheqësin Suprem, Ali Khamenei, përgjegjës për shtypjen e përgjakshme kundër protestuesve në janar. Si ndodhi kjo?

Kjo deklaratë nisi me një qëllim shumë të qartë, dhe ai ishte zhvillimi i një opozite brenda Iranit. Njerëzit që e nxorën këtë deklaratë, në total, kanë kaluar tetëdhjetë vjet në burg, dhe mes nesh ka njerëz të cilëve u janë vrarë deri në katër anëtarë të familjes nga Republika Islamike. Njerëzit që e nxorën këtë deklaratë kanë dekada të tëra përvoje në rezistencën politike dhe, bazuar në përvojë, e dinin çfarë dhune na priste kur erdhi thirrja për protestë nga Reza Pahlavi. Kjo nuk do të thotë aspak se ai nuk kishte të drejtë të thërriste njerëzit - kishte të drejtë.

Deklarata e parë që nxorëm në këtë valë protestash ishte një deklaratë drejtuar shtetit, Republikës Islamike, që të mos kryente mizori, bazuar në atë që mund të parashikonim, dhe thamë se është e drejtë e njerëzve të nxjerrin deklarata dhe është e drejtë e njerëzve të protestojnë, dhe për këtë arsye ne thjesht donim ta paralajmëronim shtetin para se të derdhej gjaku për ato dy ditë.

Deklarata e dytë që nxorëm ishte pas masakrës, dhe ajo që donim të bënim ishte të thyenim narrativën e rreme të qeverisë se njerëzit që protestonin ishin terroristë. Donim ta korrigjonim atë dezinformim dhe të thoshim se personi i parë përgjegjës për të gjitha masakrat ishte Ali Khamenei.

Ju e përmendët gjithashtu Khamenein në një intervistë me BBC-në. Cili ishte reagimi kur e bëtë këtë? Disa njerëz mund ta kenë parë këtë si një dëshirë për vdekje.

Kjo nuk ishte hera e parë që kam përmendur Khamenein dhe që kam thënë se ai është përgjegjës. Kur ai vendosi të ndalonte importin në Iran të vaksinave kundër Kovidit, të prodhuara nga ShBA-ja dhe Mbretëria e Bashkuar, edhe atëherë e quajta personalisht përgjegjës për vdekjen e shumë njerëzve. Kësaj here, ajo që ishte ndryshe për mua ishte se numri i njerëzve të vrarë ishte aq i madh saqë fakti që unë po flisja për të vërtetën dhe që kjo mund të ishte një dëshirë për vdekje, në të vërtetë nuk kishte rëndësi. Nuk po mendoja fare për këtë.

Kërkesa jonë që Ali Khamenei të largohej nga pushteti nuk ishte hakmarrje personale e njerëzve të cilët kolektivisht kanë kaluar tetëdhjetë vjet në burg apo të atyre të cilëve u janë vrarë anëtarët e familjes, prej tij dhe me urdhrat e tij. Ishte një mënyrë për t’ia dhënë fundin krimeve kundër njerëzimit, të kryera nga regjimi në mënyrë sistematike dhe të institucionalizuar.

Jeni bashkautor i skenarit të filmit Ishte thjesht një aksident”, i cili u nominua për “Oscar” pak para se të arrestoheshit. Si ishte të ktheheshit në burg, pasi sapo kishit arritur njohje ndërkombëtare për një film që godet pikërisht qeverinë që po ju arreston?

Lajmi për nominimet e Akademisë erdhi pikërisht në ditët kur njerëzit ishin në rrugë dhe interneti ishte ndërprerë në Teheran. Nuk mund të them se lajmi nuk më bëri të lumtur, sepse më bëri - ishte ndoshta lajmi më i madh i jetës sime. Shumë njerëz nuk përjetojnë diçka të tillë. Por, nuk mund ta shprehja lumturinë time, sepse kaq shumë njerëz po vriteshin.

Ajo që z. Panahi u përpoq të tregonte në këtë film është se ne kemi një shoqëri dhe popull pluralist dhe se ai nuk është i dhunshëm, madje as me armiqtë e vet. Çdo ndihmë që u përpoqa të jepja ishte që kjo narrativë të dëgjohej më mirë në gjithë botën. Por, dita kur ky film arriti kulmin e vlerësimeve dhe njohjes së tij në botë ishte pikërisht kulmi i masakrave që po ndodhnin në Iran.

Për çfarë besoni se Panahi ju ftoi të bashkëpunonit në këtë film?

Së pari, unë kisha përvojën e të qenit ballë për ballë me torturuesit e mi dhe, së dyti, përvoja që kisha në burg më ndihmoi të isha në gjendje të ndihmoja në këtë projekt. Për shkak të aftësive të mia të mira në krijimin e rrjeteve, kam qenë në kontakt me shumë të burgosur.

Vendi kryesor ku ndihmova në film ishte shkrimi i dialogut, si edhe sekuenca me pemën - sekuenca e parafundit.

Dua të flas për atë sekuencë. Por, së pari, a mund të na tregoni për takimin me torturuesin tuaj?

U arrestova për herë të parë kur isha njëzet vjeç - që i bie rreth njëzet e shtatë vjet më parë. Për tre ditë, m’i mbajtën duart me pranga pas trupit. Isha në dysheme dhe më hidhnin ujë dhe ushqim nga lart. Duhej të shkoja në tualet aty, me pantallonat veshur, teksa isha shtrirë, gjatë gjithë atyre ditëve, dhe kjo shkaktoi shumë probleme dhe dëmtime në veshkat e mia. Vazhdova të përballesha me dëmtimet e veshkave për rreth dy ose tri vjet pas atij incidenti. Dhe, një ditë po rrija në zyrën time, dhe torturuesi im duhej të vinte në zyrën time me familjen e tij, dhe unë e njoha sepse kishte krahun e prerë.

Çfarë bëtë?

Është shumë e ngjashme me historinë në film. Makina e tij ishte prishur, dhe një nga njerëzit që punonte për mua ia rregulloi makinën, dhe unë e mirëprita. Por, pastaj, në minutën e fundit para se të largohej, i thashë: “Unë jam një nga prej atyre njerëzve që ke torturuar”.

Dhe çfarë tha ai?

Në atë çast, ai u largua nga frika. Por, të nesërmen, u kthye dhe kërkoi falje, dhe tha: “Epo, ishte puna ime, dhe duhej ta bëja sepse ishte puna ime”.

Dua vetëm të theksoj se ideja e filmit i përket z. Panahi, sepse kjo është një përvojë e zakonshme e përjetuar nga shumë të burgosur. Unë njoh të paktën dhjetë persona të tjerë që janë përballur me hetuesit dhe torturuesit e tyre. Të gjithë personazhet që shihni në film janë bazuar në personazhe reale në botë, në Iran. Dhe, çdo gjë që ata rrëfejnë, sa i përket torturave të tyre, është diçka që ka ndodhur në realitet.

Si u njohët ju dhe Panahi me njëri-tjetrin, për herë të parë?

Sigurisht, e njihja z. Panahi më parë, përmes punës së tij, por njohja e ndërsjellë ndodhi kur ishim në burg. Kisha përmendur se po shkruaja tregime bazuar në atë që po shihja nga të burgosurit e tjerë. Dhe, kur u lirova rreth dy vjet më parë - një prej herëve që u lirova - z. Panahi ishte liruar disa muaj para meje dhe ai më kontaktoi dhe tha se kishte një skenar dhe më dha nderin të punoja me të për dialogun.

Panahi ka thënë ca gjëra goxha të jashtëzakonshme për ju, bazuar në atë që ka vëzhguar kur ishit bashkë në burg - ai ju ka quajtur një “dëshmitar i rrallë etik” për të burgosurit e tjerë. Ai më tha se ishit i qetë, i sjellshëm dhe se keni ndier një ndjesi përgjegjësie për të tjerët, veçanërisht për të sapoardhurit.

Ai është shumë i sjellshëm, por çdo gjë që kam bërë ishte minimumi absolut që e konsideroj si përgjegjësi time ndaj njerëzve të tjerë. Jetoj në një shoqëri që beson se vlera e njerëzve vjen nga ajo në çfarë besojnë - por, unë ndjek një shkollë mendimi që thjesht beson se njerëzit kanë vlerë për hir të të qenit qenie njerëzore.

Nga mendoni se vjen kjo ndjenjë përgjegjësie dhe empatie? A ka të bëjë me faktin që jeni burgosur vazhdimisht?

Po, dua të them se një nga anët pozitive të të shkuarit në burg kaq shumë herë është pikërisht kjo. Kur isha njëzet e dy vjeç, kalova nëpër një ekzekutim të rremë. Por, sigurisht, ekzekutimet e rreme nuk njihen si “të rreme” për personin që i përjeton ato. Ata kryejnë një ekzekutim duke na vendosur lakun në qafë dhe duke na vënë mbi stola dhe duke na çuar në një dhomë të errët me sy të lidhur, dhe na mbajtën mbi këta stola me lakun në qafë për të paktën gjysmë ore - nga gjysmë ore deri në një orë. Dhe, pastaj i tërhoqën stolat poshtë këmbëve tona dhe ne ramë, sepse litarët ishin të lirshëm.

Kur vendosesh në atë pozitë, do ta kuptosh vlerën e të qenit njeri. Ishim rreth dymbëdhjetë persona që qëndronim pranë njëri-tjetrit, dhe gjatë asaj ore nuk po mendonim se nga cila etni jemi, për ngjyrën e lëkurës sonë apo në çfarë ideologjie besojmë. Nuk kishte asgjë nga këto. Ishin thjesht dymbëdhjetë qenie njerëzore. [Ai fillon të qajë.] Më vjen keq që intervista u bë kaq e zymtë.

Ju lutem! Ka kaq shumë njerëz që kanë folur për faktin se ju nuk keni paragjykime në burg. Pavarësisht kush hyn nga dera, ju e pritni me empati. Ky është reputacioni juaj. Njohja e origjinës së kësaj hapjeje është e rëndësishme. Faleminderit që e ndatë.

Faleminderit.

Do të doja të flisja për Luftën Dymbëdhjetëditore. E di që ishit në burg kur raketat izraelite goditën Burgun Evin. Ju keni shkruar se, mes kaosit, arritët të ndihmonit disa prej rojeve të burgut, disa hetues që kishin mbetur nën rrënoja. Pse zgjodhët ta bënit këtë?

Unë nuk shpëtova hetues. Shpëtova qenie njerëzore - njerëz që kishin mbetur nën rrënoja ose në zjarr. Në mënyrë që unë dhe miqtë e mi t’i shpëtonim ata, nuk pyetëm se çfarë pune bënin.

Mirë, por a i njohët si njerëz që punonin në burg? E di që para se gjithash janë njerëz.

Një pjesë e burgut që u shkatërrua ishte klinika. Kjo ishte ajo që ishte afër nesh - dhe, duke shkuar te klinika, shihnim ata mjekë dhe këdo tjetër që punonte aty. Pra, po, sigurisht që i njohëm. Një pjesë tjetër që u shkatërrua ishte një repart i njohur si 209, i cili mbahet nga forcat e inteligjencës së regjimit. Të gjithë e dinë kush punon aty, dhe ne i shpëtuam edhe ata njerëz.

Çfarë nënkuptoni kur thoni se i shpëtonit ata njerëz? A mund ta përshkruani pak më qartë? Ajo qeli u dëmtua, ju ishit të lirë, e dinit se kishte njerëz aty brenda, të lënduar - dhe çfarë bëtë?

Një pjesë që u dëmtua pranë nesh ishte seksioni administrativ i 209-s, dhe kështu unë dhe miqtë e mi nxorëm tre ose katër persona nga rrënojat në seksionin administrativ. Një pjesë tjetër që u dëmtua ishte vendi ku mbanin të burgosurit e 209-s. Portat ishin mbyllur dhe kishin bllokuar si të burgosurit ashtu edhe rojet e burgut që punonin aty, dhe kështu ne thyem drynat dhe hapëm portat, dhe arritëm të nxirrnim si të burgosurit ashtu edhe rojet e burgut. Por, pjesa e dhimbshme është se, rreth një orë e gjysmë më pas, kur ata morën përsëri kontrollin e plotë, pikërisht personi që unë ndihmova të dilte nga burgu ma vuri armën në kokë dhe më detyroi të kthehesha përsëri në burg.

Ndërsa po i shpëtonim - hetuesit apo zyrtarët e burgut - ishim shumë të vetëdijshëm se sapo e rimarrin kontrollin, do të na shtypnin dhe do të na fusnin përsëri në reparte me armën në kokë.

E bëra këtë pyetje për këtë anekdotë, sepse më kujton diçka që Shiva thotë në Ishte thjesht një aksident, teksa ajo dhe të tjerët debatojnë se çfarë të bëjnë me Këmbë-kunjin. Shiva thotë: “Vetëm sepse ata iu drejtuan dhunës, kjo nuk do të thotë se edhe ne duhet ta bëjmë”.

Kur flasim për mungesën e dhunës - nuk është nga frika, apo nga mungesa e aftësisë për të qenë të dhunshëm, por për të dëshmuar se jemi njerëz. Është ajo që ne mendojmë se është më e mira, dhe është ajo që mendojmë se është e nevojshme për të ardhmen e vendit. Ne gjithashtu donim të thoshim në film se mënyra se si trajtohej familja e hetuesit, me mirësi dhe përgjegjësi, kishte rezultate shumë më të mira sesa po ta trajtonim atë ashtu siç ai na kishte trajtuar.

Më është thënë se keni luajtur një rol vendimtar në shpëtimin e një prej skenave më të rëndësishme dhe kulmore në film - një sekuencë ku ish-të burgosurit e lidhin torturuesin e tyre pas një peme dhe e detyrojnë të rrëfejë. Çfarë po përçonit për t’i ndihmuar këta aktorë që ta bënin këtë skenë aq të besueshme sa ishte?

Nuk e di nëse mund ta quajmë shpëtim të filmit - gjëja kryesore u bë nga vetë z. Panahi. Por, ai më telefonoi dhe më tha: “Kam disa xhirime të asaj sekuence dhe nuk po funksionon”. Dhe, më kërkoi të shkoja në sheshin e xhirimit. Ajo që bëra ishte t’ua kujtoja tre aktorëve se kush ishin personazhet dhe çfarë u kishte ndodhur atyre, dhe shpjegova se çfarë do të dilte nga të gjitha ato ngjarje dhe ndodhi.

A mund të jeni pak më specifik?

Për shembull, Shivës i thashë: Ti po e luan rolin e një personazhi të bazuar në një të burgosur politike me emrin Fariba Pajooh, dhe këto janë gjërat që i kanë ndodhur asaj. Fariba tani ndodhet në Shtetet e Bashkuara. Dhe, kur i tregova aktores se çfarë i kishte ndodhur asaj, ajo qau. Kur ishte përpara kamerës duke aktruar, ishte sikur vetë Fariba po i bërtiste hetuesit.

Për Vahidin përshkrova njerëzit që ishin përmbledhur në atë personazh të vetëm që ai po luante. Fola për dhimbjet specifike që ai kishte kaluar derisa arriti në atë pikë.

A mund ta përshkruani se si i krijoni këto përbërje? Nga çfarë tërhiqeshit?

Z. Panahi është ai që i krijoi ata personazhe. Unë thjesht ndihmova në shkrimin e dialogut.

Atëherë, më tregoni një pjesë të veçantë dialogu që keni shkruar dhe që erdhi nga jeta reale.

Pothuajse gjithçka që thuhet për hetuesin janë përvoja të drejtpërdrejta të të burgosurve që kam takuar dhe me të cilët kam pasur punë. Për shembull, kur Shiva thotë “me atë gojën tënde të ndyrë, më pëshpëritje në vesh”, kjo është diçka që Fariba e kishte përjetuar kur doli nga burgu pas dhjetë vjetësh. Babai i saj vdiq pak më vonë - por, babai i saj që po vdiste me sa duket po i pëshpëriste diçka në vesh nga pas, dhe Fariba u kthye dhe e goditi me shuplakë, pa dashje, sepse kjo ia riktheu ndjesinë dhe tingujt që kishte përjetuar me hetuesin e saj në burg.

Personazhi i nuses, Golrokh, ka një replikë për mënyrën se si hetuesi “përhapi thashethemet se unë kisha bashkëpunuar me ta”, edhe pse ajo nuk e tradhtoi kurrë askënd. Edhe kjo është përvoja e një gazetareje për të cilën përhapën fjalët se ajo ishte personi që kishte dhënë informacione për të gjithë miqtë e saj. Për shumë vite, njerëzit kishin atë përshtypje për të - dhe më pas ajo kreu vetëvrasje.

Pra, gjithë personazhet janë përbërje të njerëzve që keni takuar, qoftë në burg apo në aktivitetin tuaj.

Po, janë përbërje në kuptimin që rrëfejnë historitë që u kanë ndodhur shumë njerëzve. Një personazh mund të ketë histori të ndryshme, narrativa të ndryshme, bazuar në gjithçka që u ka ndodhur njerëzve të ndryshëm realë.

Mesazhi i filmit duket se ka të bëjë me faljen dhe me gjetjen e empatisë edhe për shtypësin tënd. Në të njëjtën kohë, mesazhi që kam dëgjuar nga kaq shumë iranianë tani, ndërsa Trumpi kërcënon të bombardojë Iranin, është se ata duan luftë - njerëz që kurrë nuk kanë besuar në ndërhyrje të huaj tani janë të dëshpëruar për diçka që do ta thyejë ciklin e dhunës. Çfarë mendoni për këtë?

Si dikush që i jep vlerë jetës njerëzore, unë nuk mund ta mbroj luftën në asnjë mënyrë, në asnjë rrethanë. Nuk e konsideroj luftën si diçka në të mirë të njerëzve. Gjithashtu besoj se lufta nuk do të sjellë asgjë tjetër përveç masakrimit të civilëve dhe shkatërrimit të plotë. Por, çfarë mund të duan apo të mos duan njerëzit e Iranit, mendoj se nuk do ta ndryshojë atë që Shtetet e Bashkuara do të bëjnë. Ajo që përcakton se çfarë ndodh me luftën janë përfitimet që do të ketë pala që do të sulmojë. Unë, të paktën, mund të shpresoj që të mos ketë luftë dhe që Republika Islamike të bjerë nga fuqia e njerëzve të Iranit. Dhe, mund të shpresoj gjithashtu që, nëse ndodh një luftë, ajo që i sjell përfitim Shteteve të Bashkuara të përkojë me atë që i sjell përfitim njerëzve të Iranit.

Shpresa ime është që ajo që ndodhi në Afganistan të mos përsëritet në Iran - që, pas njëzet vjetësh me luftë dhe masakra, njerëzit të mos dorëzohen në duart e talibanëve radikalë. Shpresoj që njerëzit e Iranit të mos harrohen në atë mënyrë.

Bazuar në mënyrën se si regjimi po ju trajton juve dhe gjithë këta aktivistë politikë - duke ju burgosur të gjithëve - çfarë tregon kjo për regjimin? A është kjo hera që e keni parë më të dobët në jetën tuaj?

Republika Islamike është në prag të rënies. I duhet vetëm një shtytje me gisht që të bjerë. Kjo është arsyeja pse ka vrarë numrin maksimal që mund të paramendohet të njerëzve - sepse vetë Republika Islamike nuk beson se do të zgjasë. /Telegrafi/

FilmiCultSkena