Nga “Pompa e Balenave” që ndikon klimën e Tokës, te këngët që përhapen në mijëra kilometra dhe misteri i zhdukjes në thellësi. Historia e plotë e jetës së balenave me fakte dhe kuriozitete që pak kush i di
Balenat janë krijesat më të mëdha që ka parë ndonjëherë planeti, por paradoksi i tyre qëndron në faktin se sa pak dimë për to. Ato nuk janë thjesht banore të detit, por "inxhiniere të klimës". Përmes asaj që shkencëtarët e quajnë "Pompa e Balenave", jashtëqitja e tyre stimulon rritjen e fitoplanktonit, i cili thith karbonin dhe prodhon rreth 50% të oksigjenit që ne thithim. Jetojnë në një botë të thellë dhe të heshtur, ku komunikimi nuk bëhet me zë të zakonshëm, por me frekuenca që përshkojnë oqeanin për mijëra kilometra. Janë gjitarë, marrin frymë me mushkëri, duhet të dalin në sipërfaqe për ajër dhe nuk flenë kurrë plotësisht, sepse vetëm gjysma e trurit pushon, ndërsa gjysma tjetër qëndron aktive për t’i mbajtur gjallë. Kjo do të thotë se gjatë gjithë jetës së tyre, balenat janë gjithmonë në një gjendje të ndërmjetme mes gjumit dhe vetëdijes.
Si jetojnë në një botë që ne nuk e shohim
Balenat jetojnë në oqeane të hapura, nga sipërfaqja deri në thellësi ku drita nuk arrin. Disa specie janë shumë sociale dhe jetojnë në grupe të organizuara, ku çdo individ ka rol të caktuar, ndërsa të tjera janë më të vetmuara. Orkat, për shembull, kanë struktura familjare aq të forta sa qëndrojnë bashkë gjithë jetën dhe përdorin strategji gjuetie që kërkojnë bashkëpunim të avancuar. Ato janë ndër të paktat specie (si njerëzit) ku femrat kalojnë në menopauzë; këto "gjyshe" udhëheqin grupin duke mbajtur mend burimet e ushqimit nga dekada më parë. Ndërkohë, balena e kaltër, megjithëse më e madhja, shpesh lëviz e vetmuar në hapësira të pafundme ujore.
Ato ushqehen në mënyra të ndryshme. Balenat filtruese përpunojnë sasi të mëdha uji për të kapur plankton dhe krill, ndërsa ato me dhëmbë ndjekin dhe gjuajnë peshq, madje edhe gjitarë të tjerë detarë. Një balenë e kaltër mund të konsumojë disa ton ushqim në ditë, një shifër që tejkalon çdo kafshë tjetër, transmeton Telegrafi.
Inteligjenca, kujtesa dhe një botë emocionale që na habit
Truri i balenave është ndër më të zhvilluarit në natyrë dhe përmban struktura që lidhen me emocionet, kujtesën dhe ndërveprimin social. Ato komunikojnë me tinguj që janë më të fuqishmit në natyrë dhe që mund të udhëtojnë në distanca të jashtëzakonshme. Balenat kurrizore krijojnë “këngë” komplekse që ndryshojnë me kalimin e kohës, si një lloj evolucioni kulturor që kalon nga një brez në tjetrin. Kanë madje dialekte rajonale; një grup balenash mund të ketë një "hit" muzikor që përhapet në të gjithë oqeanin brenda pak muajsh.
Megjithatë, ekziston edhe vetmia: Balena 52 Hertz këndon në një frekuencë që asnjë balenë tjetër nuk mund ta dëgjojë, duke udhëtuar e vetme pa marrë kurrë përgjigje. Janë vërejtur raste kur balenat qëndrojnë pranë individëve të vdekur, duke i shtyrë apo mbajtur në sipërfaqe për orë apo ditë. Kjo ka ngritur pyetje të thella nëse ato përjetojnë pikëllim, ndjenjë humbjeje apo lidhje emocionale që i tejkalojnë instinktet bazë.
Lindja e gjigantëve dhe rritja e tyre e jashtëzakonshme
Shumimi i balenave është i ngadalshëm dhe i rrallë. Shtatzënia zgjat deri në 18 muaj dhe zakonisht lind vetëm një këlysh. Në momentin e lindjes, këlyshi është tashmë disa metra i gjatë dhe fillon menjëherë të notojë pranë nënës. Për ta kuptuar madhësinë e tyre: zemra e një balene të kaltër është sa një makinë e vogël (ku një fëmijë mund të notonte brenda arterieve), ndërsa gjuha e saj peshon sa një elefant i rritur. Qumështi i balenës është aq i pasur me yndyrë sa i ngjan kremit dhe i mundëson këlyshit të rritet me shpejtësi të pabesueshme.
Nëna e mbron vazhdimisht dhe e mëson gjithçka që duhet për të mbijetuar: si të lëvizë, si të komunikojë dhe si të ndjekë rrugët migratore. Kjo lidhje është një nga më të fortat në botën shtazore.
Sa jetojnë dhe si plaken në heshtje
Balenat janë ndër gjitarët më jetëgjatë. Disa jetojnë 80 deri në 100 vjet, ndërsa Balena e Grenlandës (Bowhead) mund të kalojë edhe kufirin e 200 viteve. Kjo do të thotë se sot ka balena që kanë lindur para se të shpisej llamba elektrike. Plakja e tyre është e ngadaltë dhe ndodh në një mënyrë që ende nuk kuptohet plotësisht. Disa individë mbajnë në trup shenja të jetës së gjatë, si plagë të shëruara apo ndryshime në inde që tregojnë histori dekadash të tëra.
Migrimet që sfidojnë çdo logjikë
Balenat ndërmarrin udhëtime të gjata, duke përshkuar mijëra kilometra çdo vit. Lëvizin nga ujërat e ftohta, ku ushqehen, drejt atyre të ngrohta, ku shumohen. Ky cikël është pothuajse perfekt dhe përsëritet çdo vit, por mënyra si orientohen mbetet një nga misteret më të mëdha. Përveç ndjeshmërisë ndaj fushës magnetike të Tokës, ato përdorin një lloj “harte zanore” të oqeanit. Disa teori flasin edhe për kujtesë të trashëguar që u lejon të gjejnë rrugën nëpër hapësira të pafundme pa asnjë shenjë vizuale.
Rreziqet dhe sëmundjet e një gjiganti të ndjeshëm
Pavarësisht madhësisë, balenat janë të brishta ndaj shumë faktorëve. Infeksionet, parazitët dhe ndotja e ujit ndikojnë drejtpërdrejt në shëndetin e tyre. Plastika dhe kimikatet grumbullohen në trupin e tyre dhe mund të shkaktojnë probleme serioze. Një nga rreziqet më të mëdha moderne është zhurma nënujore nga aktivitetet njerëzore, e cila çrregullon komunikimin dhe orientimin e tyre, duke i bërë ato të humbasin në mes të oqeanit.
Fundi i jetës: mes misterit dhe realitetit
Ideja se balenat udhëtojnë me mijëra kilometra për të vdekur në thellësi është më shumë mit sesa fakt. Nuk ka prova që ato ndërmarrin një udhëtim të qëllimshëm drejt vdekjes. Megjithatë, kur janë të dobëta ose të sëmura, shpesh shkëputen nga grupi dhe lëvizin më ngadalë. Në disa raste, anëtarët e tjerë qëndrojnë pranë tyre, një sjellje që i ngjan kujdesit ose vigjiljes. Shumë balena vdesin gjatë migrimit ose në oqean të hapur dhe trupat e tyre nuk shihen kurrë nga njerëzit, çka ka krijuar idenë se ato “zhduken” qëllimisht.
Jeta pas vdekjes: një univers i ri në fund të oqeanit
Kur një balenë fundoset, ndodh një nga fenomenet më të jashtëzakonshme në natyrë, i quajtur "Whale Fall" (Rënia e Balenës). Trupi i saj bëhet burim ushqimi për qindra organizma dhe krijon një ekosistem të tërë që mund të zgjasë për 50 deri në 100 vjet. Nga grabitqarët e mëdhenj te bakteret që jetojnë vetëm në kockat e tyre, çdo pjesë e trupit shndërrohet në jetë të re. Ky trup i vetëm mban gjallë deri në 200 specie të ndryshme në errësirën totale të fundit të oqeanit. Edhe truri i saj, si çdo organ tjetër, dekompozohet dhe bëhet pjesë e këtij cikli.
Kuriozitete që pak kush i di
Balena e kaltër është më e madhe se çdo dinosaur që ka ekzistuar ndonjëherë. Zemra e saj rreh shumë ngadalë gjatë zhytjes për të kursyer oksigjen. Tingujt që prodhon janë ndër më të fuqishmit në natyrë, aq sa mund të dëgjohen nga një skaj i oqeanit në tjetrin. Disa balena mund të ndihmojnë edhe specie të tjera (si vula apo peshq), një sjellje që sugjeron empati të avancuar. Ato mund të jetojnë dekada të tëra duke ruajtur kujtime dhe rrugë migrimi që nuk ndryshojnë pothuajse fare.
Një mister që thellohet sa më shumë e njohim
Balenat janë një kombinim i fuqisë, inteligjencës dhe misterit. Ato jetojnë jetë të gjata, udhëtojnë distanca të pabesueshme, kujdesen për të vegjlit me përkushtim dhe ndoshta përjetojnë emocione që sapo kemi filluar t’i kuptojmë. Dhe megjithatë, pjesa më e madhe e jetës së tyre mbetet e fshehur në thellësi. Sa më shumë që përpiqemi t’i kuptojmë, aq më shumë kuptojmë se oqeani dhe banorët e tij, si balenat, ruajnë ende sekrete që shkenca vetëm sapo ka filluar t’i zbulojë. /Telegrafi/
