Organi befasues që plaket më shpejt dhe çfarë mund të bëni për ta mbrojtur

Trupat tanë nuk janë makina, por ndonjëherë krahasimi me një të tillë mund t’ju ndihmojë të merrni kontroll mbi shëndetin tuaj. Një makinë me të cilën shumica prej nesh jemi shumë të familjarizuar? Makina e automobilit. Dhe një urolog dëshiron që për një moment ta mendojmë trupin tonë si një makinë.

“Ju nuk do të prisnit që motori të fillonte të nxirrte tym përpara se të bënit ndërrimin e vajit, apo jo? E njëjta gjë vlen edhe për organet tuaja,” thotë Dr. Mutahar Ahmed, urolog dhe drejtor i Qendrës për Kancerin e Fshikëzës në Hackensack University Medical Center.

Ai shpjegon se është shumë e rëndësishme të kuptojmë që organet plaken njësoj si pjesa tjetër e trupit dhe se disa prej tyre “plaken” më shpejt se të tjerat. “Kjo njohuri ju fuqizon sepse ju vendos në timonin e shëndetit tuaj,” shton ai.

Fakti që truri, zemra, mushkëritë, veshkat, mëlçia, lëkura dhe organet e tjera nuk “festojnë” të gjithë të njëjtën ditëlindje mund t’ju duket befasues. Por një studim britanik i vitit 2023 me më shumë se 5,500 persona sugjeroi se pothuajse 20% e tyre shfaqnin shenja që të paktën një organ po plakej më shpejt se normalisht. Fatkeqësisht, plakja e përshpejtuar e një organi mund të rrisë rrezikun e vdekjes.

Megjithatë, kjo nuk është e pashmangshme. Një studim i JAMA Pediatrics sugjeroi se prania e problemeve si çrregullimet psikologjike, pirja e duhanit apo obeziteti gjatë adoleshencës lidhej fort me plakjen biologjike të përshpejtuar në moshën e mesme. Çfarë kanë të përbashkët këto probleme? Ato mund të trajtohen, që do të thotë se ka shumë gjëra që mund të bëni për të ngadalësuar plakjen.

“Të kuptuarit e kësaj u jep të rinjve një arsye të fuqishme për të vepruar herët,” shpjegon Dr. David A. Taub, drejtor i onkologjisë urologjike dhe kirurgjisë robotike në Lynn Cancer Institute dhe Baptist Health South Florida.

Të kuptosh se cilat pjesë të trupit janë më të rrezikuara nga plakja e shpejtë është një hap shumë i rëndësishëm. Për këtë arsye, mjekët tregojnë cili është organi që plaket më shpejt dhe çfarë mund të bëni për ta mbrojtur atë.

Organi që plaket më shpejt sipas mjekëve

Veshkat mund të plaken më shpejt se organet e tjera, dhe kjo është shqetësuese.

“Veshkat janë sistemi kryesor i filtrimit të trupit, duke pastruar rreth 50 galonë gjak çdo ditë,” thotë Dr. Taub. “Ato largojnë mbetjet dhe lëngjet e tepërta, balancojnë minerale të rëndësishme si natriumi dhe kaliumi, ndihmojnë në rregullimin e tensionit të gjakut, aktivizojnë vitaminën D për shëndetin e kockave dhe prodhojnë hormone që stimulojnë prodhimin e qelizave të kuqe të gjakut.”

Komuniteti shkencor ende po përpiqet të kuptojë saktësisht pse veshkat plaken më shpejt se organet e tjera.

“Nuk e dimë ende pse veshkat plaken kaq shpejt,” thotë Dr. Samir Parikh, shef i nefrologjisë në UT Southwestern. Ai dhe ekipi i tij publikuan së fundmi një studim që propozon një teori: mund të jetë e mundur të zbulohet dëmtimi i veshkave duke matur dëmtimin në “bateritë” që furnizojnë me energji qelizat tona.

“Këto bateri janë mitokondritë,” shpjegon Dr. Parikh. “Mitokondritë kanë kodin e tyre gjenetik dhe ne mendojmë se konsumimi dhe dëmtimi lënë gjurmë në ADN-në mitokondriale në një mënyrë që dëmton funksionin e qelizave të veshkave.”

Kjo është vetëm një teori, por mjaft premtuese sepse ofron shpresë për ndërhyrje të hershme. “Kjo sugjeron mënyra për të matur dëmtimin para se ai të bëhet problem mjekësor dhe ndoshta edhe për të ndërhyrë për të riparuar kodin e ADN-së,” thotë ai.

Mjekë të tjerë theksojnë gjithashtu faktin që veshkat punojnë vazhdimisht si arsye për plakjen e tyre të shpejtë. Dr. Taub i përshkruan ato si një nga organet “më aktive metabolikisht” në trup. Proceset si filtrimi, rithithja dhe sekretimi kërkojnë shumë energji.

“Çdo ditë, veshkat filtrojnë të gjithë furnizimin me gjak dhjetëra herë, duke ekspozuar strukturat e tyre delikate ndaj toksinave, ndryshimeve të tensionit të gjakut dhe stresit oksidativ,” thotë ai.

Ai shton se probleme të zakonshme si tensioni i lartë, sheqeri i lartë në gjak dhe obeziteti kontribuojnë drejtpërdrejt në dëmtimin e veshkave. Dr. Ahmed pajtohet me këtë, duke thënë se veshkat plaken më ngadalë tek personat që nuk kanë sëmundje si diabeti i tipit 2 apo tensioni i lartë.

“Ndryshe nga disa organe të tjera, veshkat kanë aftësi të kufizuar për t’u rigjeneruar; pasi humbin njësitë filtruese të quajtura nefrone, ato nuk mund të zëvendësohen,” shton Dr. Taub.

Çfarë ndodh në trup kur plaken veshkat

Të gjitha veshkat plaken. Shpejtësia e plakjes së tyre varet nga shëndeti dhe mënyra juaj e jetesës.

“Plakja e veshkave do të thotë ulje graduale e aftësisë së tyre filtruese, dhe kjo ndodh me kalimin e kohës,” thotë Dr. Ahmed. “Me moshën, numri i njësive filtruese të quajtura nefrone zvogëlohet natyrshëm, ndërsa enët e gjakut që i furnizojnë mund të forcohen.”

Ai shton se kjo i bën veshkat më pak efikase, njësoj si një filtër kafeje që bllokohet me kalimin e kohës. “Ai ende funksionon, por jo aq mirë sa më parë.”

Kur veshkat nuk filtrojnë si duhet, produktet e mbetjeve fillojnë të grumbullohen në gjak dhe kjo mund të shkaktojë probleme shëndetësore.

“Trupi mund të mbajë më shumë lëngje dhe kripë, gjë që shkakton ënjtje dhe tension të lartë,” thotë ai. “Gjithashtu, balanca e mineraleve në gjak mund të prishet dhe kjo ndikon edhe në organet e tjera.”

Megjithatë, plakja e veshkave është pjesë normale e plakjes së trupit.

“Që nga mosha 30 apo 40 vjeç, funksioni i veshkave mund të bjerë pak çdo vit,” thotë Dr. Ahmed. “Rënia mesatare është e vogël — zakonisht rreth 1% në vit ose më pak tek personat e shëndetshëm. Shumë njerëz ruajnë funksion të mirë të veshkave edhe në të 70-at apo 80-at.”

Shpesh është e vështirë ta kuptosh gjendjen e veshkave.

“As plakja normale e veshkave dhe as sëmundjet e tyre nuk japin gjithmonë shenja,” thotë Dr. Parikh. “Në fakt, 9 nga 10 amerikanë të diagnostikuar me sëmundje të veshkave nuk kishin simptoma të mëdha para diagnozës. Mënyra më e lehtë për të kuptuar shëndetin e veshkave është të njihni shifrat tuaja: tensionin e gjakut, nivelin e sheqerit dhe peshën trupore.”

Nëse jeni të shqetësuar, flisni me mjekun tuaj. Zbulimi i hershëm mund të ndihmojë shumë.

Ndërsa funksioni i veshkave bie, simptomat mund të përfshijnë:

Lodhje dhe vështirësi në përqendrim;

Probleme me gjumin;

Lëkurë të thatë dhe kruarje;

Urinim më të shpeshtë, sidomos natën;

Ënjtje në këmbë dhe kyçe.

Çfarë mund të bëni për të ngadalësuar plakjen e veshkave

“Lajmi i mirë është se plakja e veshkave, edhe pse deri diku e pashmangshme, mund të ndikohet ndjeshëm nga mënyra e jetesës,” thotë Dr. Taub.

Me fjalë të tjera, ju mund të bëni ndryshime që tani për të ngadalësuar plakjen e tyre.

Kontrolloni tensionin dhe sheqerin në gjak

Hipertensioni dhe diabeti janë ndër shkaqet kryesore të sëmundjeve të veshkave.

“Me kalimin e kohës, ato dëmtojnë enët delikate të gjakut në veshka,” thotë Dr. Ahmed. “Mbajtja e këtyre vlerave në nivele të shëndetshme është gjëja më e rëndësishme që mund të bëni për veshkat tuaja.”

Ushqehuni shëndetshëm

Dr. Taub rekomandon dieta si ajo mesdhetare ose dieta DASH, të pasura me fruta, perime, drithëra integrale dhe bishtajore.

“Këto dieta reduktojnë inflamacionin, ulin tensionin e gjakut dhe zvogëlojnë prodhimin e mbetjeve që veshkat duhet të filtrojnë,” shpjegon ai. “Mbajtja e natriumit nën 2,300 mg në ditë ndihmon në mbrojtjen e veshkave nga efektet e dëmshme të tensionit të lartë.”

Qëndroni të hidratuar

Pirja e mjaftueshme e ujit ndihmon shumë funksionin e veshkave.

“Pirja e ujit në sasi të mjaftueshme ndihmon veshkat të largojnë natriumin dhe toksinat nga trupi,” thotë Dr. Ahmed. “Mendojeni si një mënyrë për të shpëlarë filtrat. Synoni të pini rreth 1.5 deri në 2 litra ujë në ditë, por kjo mund të ndryshojë sipas nevojave individuale.”