A mund ta bashkojnë SHBA-të dhe fuqitë e Lindjes së Mesme, Libinë 15 vjet pas rrëzimit të Gadafit?

Pesëmbëdhjetë vjet që nga fillimi i kryengritjes kundër Muamar Gadafit në Libi, dhe me konfliktet civile që çuan në rënien e asaj që dikur ishte një nga vendet më të pasura të Afrikës, disa aktorë po kërkojnë t'i japin fund luftës civile dhe të ribashkojnë vendin.

Midis tyre janë SHBA-të, të cilat kanë interesa tregtare në fushat e naftës së Libisë. Katari, Egjipti dhe Turqia gjithashtu po shtyjnë për një kthim në "Një Libi", pas më shumë se një dekade luftimesh midis dy autoriteteve rivale për kontrollin e vendit, transmeton Telegrafi.

Çfarë ndodhi 15 vjet më parë?

Kryengritja libiane shpërtheu gjatë Pranverës Arabe, kur mijëra njerëz në qytetin portual të Bengazit dolën në rrugë për të protestuar kundër më shumë se katër dekadave të pushtetit absolut të Gadafit.

Dhuna kundër demonstratave i shtyu protestuesit në një rebelim të armatosur kundër sundimit të Gadafit, me një luftë civile që filloi midis dy palëve.

Një rezolutë e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara autorizoi një forcë ndërkombëtare ushtarake ndërhyrjeje - të udhëhequr nga anëtarët e NATO-s, Shtetet e Bashkuara, Mbretëria e Bashkuar dhe Franca - për të zbatuar një zonë ndalim-fluturimi dhe për të siguruar mbrojtjen e civilëve në Libi. Kjo fushatë bombardimi i shtyu forcat e Gadafit nga Bengazi dhe i ndihmoi rebelët të pushtonin territorin.

Gaddafi u kap dhe u vra përfundimisht në tetor 2011, 42 vjet pasi ai mori pushtetin për herë të parë në një grusht shteti ushtarak që përmbysi Mbretin Idris.

Si është e ndarë Libia?

Pas vdekjes së Gadafit, u shfaq një vakum pushteti, me grupe të shumta - dhe milicitë e tyre aleate - që konkurrojnë për pushtet.

Kontrolli i vendit tani është i ndarë midis dy administratave rivale: Qeveria e Unitetit Kombëtar (GNU) e njohur nga OKB në Tripoli, e udhëhequr nga Kryeministri Abdul Hamid Dheibah, dhe administrata lindore, me bazë në Tobruk, e mbështetur nga Khalifa Haftar dhe Ushtria e tij Kombëtare Libiane (LNA) e vetëshpallur.

GNU njihet nga OKB dhe vende të tjera dhe zyrtarisht ka autoritet në kryeqytet dhe Libinë perëndimore.

Nën Gadafin, Haftar u dëbua në SHBA për dy dekada ku mban shtetësi.

Forcat e tij kontrollojnë toka të gjera të pasura me burime në lindje, përfshirë qytetin strategjik portual të Bengazit, thuhet se me mbështetjen e Rusisë.

OKB-ja filloi përpjekjet formale të ndërmjetësimit në vitin 2020 nën Misionin Mbështetës të OKB-së në Libi (UNSMIL). Ky plan veprimi mbështet një strategji me tre pista që përfshin bashkimin e dy administratave rivale, zgjedhjet presidenciale dhe parlamentare, dhe organizimin e takimeve kombëtare të dialogut.

SHBA-të ishin një ndërmjetës kyç prapa skenave dhe në maj 2021 emëruan Ambasadorin Richard Norlan si të Dërguar Special në Libi, për të udhëhequr bisedimet e nivelit të lartë midis dy palëve.

Cili është plani i ri i SHBA-së?

Nën Massad Boulous, këshilltarin e Presidentit të SHBA-së Donald Trump për çështjet e Afrikës dhe Lindjes së Mesme, dhe vjehrrin e Tiffany Trump, Uashingtoni po intensifikon përpjekjet për të ribashkuar vendin. Por kjo mund të arrihet vetëm nëse të dyja palët bien dakord të formojnë një qeveri të vetme.

Sipas detajeve të rrjedhura, iniciativa e Trump përqendrohet në premtimin se nëse qeveritë rivale bashkëpunojnë, SHBA-të do të inkurajojnë investimet amerikane në fushat e konsiderueshme të naftës në Libi. Kjo vjen ndërsa Banka Qendrore Libiane, e cila po përpiqet të financojë të dy autoritetet, jep alarmin për situatën e rëndë ekonomike. Ndërsa Tripoli ka legjitimitet ndërkombëtar, forcat e Haftarit kontrollojnë fushat e naftës dhe terminalet.

SHBA-të po propozojnë gjithashtu një marrëveshje për ndarjen e pushtetit që do ta shihte Dheibah të vazhdonte të drejtonte qeverinë, ndërsa djali i Haftarit dhe shefi i ushtrisë së LNA-së, 35-vjeçari Saddam Haftar, shërben si president.

Ka mundësi të dukshme për kompanitë e energjisë amerikane dhe stimuj ekonomikë dhe politikë për vendet evropiane në një Libi të bashkuar dhe të qëndrueshme.

Ato përfshijnë ndalimin e migrimit të parregullt nga Libia dhe vendet e tjera të Afrikës së Veriut në BE.

Disa e kritikojnë planin e udhëhequr nga SHBA-të si të paaftë për kontributin e popullit libian. Marrëveshja, thonë disa, mund të forcojë pushtetin e dinastive politike, gjë që mund të jetë më e mira për stabilitetin afatgjatë në Libi.

Cilat kanë qenë rezultatet?

Ka shenja se të paktën kampi i Haftarit është dakord me planin e SHBA-së. Sadam Haftar, babai i të cilit, Khalifa, ishte i vendosur në Virxhinia deri në vitin 2011, thuhet se u takua me Sekretarin e Shtetit të SHBA-së, Marco Rubio, në Uashington në korrik.

Ekspertët ia atribuojnë përpjekjet e vazhdueshme të ndërmjetësimit buxhetit të unifikuar kombëtar të vitit 2026, të nënshkruar në prill - i pari në më shumë se një dekadë.

Megjithatë, ende nuk ka bisedime ose shenja të formimit të një qeverie të unifikuar.

Cili është roli i Turqisë?

Turkiye, e cila më parë dërgoi trupa për të mbështetur GNU-në, ka bërë gjithashtu përpjekje për të ndërmjetësuar midis dy palëve dhe po shtyn përpara një politikë "Një Libi".

Muajin e kaluar, Ministri i Punëve të Jashtme, Hakan Fidan, u takua me Sadam Haftarin në Ankara. Më herët këtë muaj, Fidan udhëtoi si në Tripoli ashtu edhe në Bengazi për bisedime të nivelit të lartë me Dheibah dhe Khalifa Haftar.

Çfarë ka bërë Egjipti?

Qeveria egjiptiane tradicionalisht ka bashkëpunuar me qeverinë e Tobrukut të Haftarit, e cila është matanë kufirit.

Të mërkurën, Presidenti Abdel Fattah el-Sisi u takua me Khalifa Haftar në Kajro dhe diskutoi bisedimet për bashkimin.

Më parë këtë muaj, Dheibah vizitoi Kajron, ndërsa shefi i inteligjencës egjiptiane Hassan Rashad udhëtoi për në Tripoli.

Cili është qëndrimi i Katarit?

Katari ka mbështetur kryesisht kanalet e ndërmjetësimit të OKB-së në Libi: UNSMIL dhe planin e OKB-së për paqe.

Ndërsa ka marrëdhënie të mira me GNU-në, Katari kërkon përpjekje stabilizimi të udhëhequra nga partitë libiane dhe zgjedhjet.

Në prill, Katari dhe shtete të tjera mirëpritën buxhetin e unifikuar për vitin 2026. Një deklaratë e lëshuar nga Katari, Egjipti, Franca, Gjermania dhe disa të tjera u bëri thirrje të gjitha palëve në Libi të ndjekin planin e OKB-së për të "avancuar një proces politik të udhëhequr nga Libia që çon në qeverisje të unifikuar dhe zgjedhje kombëtare". /Telegrafi/