Një rrëfim për fëmijërinë, luftën, shtëpinë e djegur dhe artin që ia dha kujtesës së Kosovës një gjuhë të kuptueshme në gjithë botën
Nga një fëmijë që në kampin e Kukësit vizatonte me njërën dorë zogj dhe me tjetrën luftën, te artisti që sot e ngjit kujtesën e Kosovës mbi çatitë e New Yorkut dhe në muzetë më prestigjiozë të botës, Petrit Halilaj ka ndërtuar një gjuhë arti ku dhimbja nuk mbetet plagë, por shndërrohet në imagjinatë, liri dhe rezistencë.
Në këtë intervistë ekskluzive për Telegrafin, Halilaj flet për Runikun, Kosovën, kampin e Kukësit, dashurinë, trupin, artin queer dhe “Abetaren” në The Metropolitan Museum of Art, duke zbuluar se si kujtesa mund të mbetet e gjallë pa u kthyer në burg të së kaluarës.
Një rrëfim i rrallë për fëmijërinë që i shkroi botës me vizatime, për shtëpinë që digjet dhe rindërtohet, për ëndrrën si akt rezistence dhe për një artist që nuk pranon ta lërë plagën t’ia vrasë të ardhmen.
Kujtesa që nuk pranon të bëhet burg
Petrit, shumë artistë e kërkojnë botën për ta gjetur zërin e tyre, ndërsa ju duket se e keni gjetur botën duke u kthyer te fëmijëria, te Runiku, te Kosova dhe te kujtesa. A keni frikë se kujtesa mund të bëhet një vend ku artisti mbetet i bllokuar, apo për ju ajo mbetet burimi më i lirë i imagjinatës?
Nuk mendoj se jam kthyer në fëmijëri për të qëndruar aty. Është një ardhje-shkuarje e vazhdueshme, pasi dera është dhe do të mbetet e hapur. Nuk e mendoj kujtesën si një muze me koleksion të fiksuar dhe ekspozitë të përhershme; ajo nuk është as vend për t’u fshehur nga realiteti. Është diçka e gjallë, në ndryshim të pandërprerë, si toka, bari, ose një zog që rastësisht kthehet në një vend ku dikur kishte bërë folenë, por nuk qëndron aty përgjithmonë.
Kam frikë nga nostalgjia kur ajo e mohon rëndësinë e së tashmes dhe të së ardhmes, kur shndërrohet në mall obsesiv për t’u kthyer prapa dhe për t’i romantizuar ditët e së kaluarës. Kam frikë edhe nga konsiderimi i dhimbjes si bazë për të ndërtuar dhe përjetuar identitetin. Më pëlqen kujtesa kur ka lëvizje dhe rrjedhë, kur nuk është e palëvizshme. Kujtesa ime është Runiku, Kosova, kampi i Kukësit, shtëpia e djegur, shkolla, vizatimet, familja, gjuha, por ajo është edhe Berlini, Nju-Jorku, Meksika, Madridi, dashuria, miqtë, trupat queer që kërkojnë një vend, dhe një botë që ende mund të imagjinohet ndryshe. Kujtesa është gjithmonë burim i mirë imagjinate dhe frymëzimi, por ajo gjithmonë duhet të jetë e lidhur me atë që vjen më pas. Kujtesa është një burim kaq bujar i imagjinatës dhe është një mënyrë për të pyetur: çfarë bëjmë tani me atë që na ka ndodhur?
Dy duart e krijimit: njëra mban plagën, tjetra kërkon fluturimin
Në kampin e Kukësit vizatonit me të dyja duart: njëra vizatonte zogj, tjetra luftë. A ndieni se edhe sot krijoni me “dy duar”: njërën të rrënjosur në dhimbjen e Kosovës dhe tjetrën të shtrirë drejt një bote që kërkon të ëndërrojë ndryshe?
Po, unë ende krijoj me të dyja duart. Mendoj se njëra prej tyre duhet ta njohë të kaluarën në mënyrë që tjetra të mund të vijë me alternativa të reja. Njëra dorë kujdeset për plagën dhe funksionon si një lloj arkivi, duke mbledhur përshtypjet personale dhe kolektive të luftës, dëbimit, efekteve të nacionalizmit dhe projektit imperial të Serbisë.
Dora tjetër refuzon që e tashmja të jetë vazhdim ose përsëritje e asaj që tashmë ka ndodhur, ajo nuk mund të jetë fjalia e fundit. Por kjo dorë nuk është në gjendje të krijojë pa dijen e tjetrës. Është një dualizëm që vazhdimisht lëkundet midis dhimbjes dhe fluturimit. Nuk dua që Kosova të shihet vetëm përmes thjerrëzës së traumës historike, por nuk dua as që plaga të fshihet për hir të komoditetit dhe diplomacisë. Arti im dëshiron të krijojë një hapësirë ku dhimbja nuk mohohet, ajo njihet, por nuk lejohet të bëhet burg.
Kur një fëmijë i shkruan botës me vizatime
Sa shpesh mendoni për psikologun italian Angelo, që i ruajti vizatimet e asaj kohe? A është arti, në fund të fundit, dëshmia se si një i panjohur mund ta shpëtojë jo vetëm një fëmijë, por edhe artistin që ai fëmijë do të bëhet?
Mendoj shpesh për Angelon. Jo çdo ditë, drejtpërdrejt, por ai është aty, si një shembull i fuqishëm se një gjest i vogël mund ta ndryshojë një jetë. Ai nuk më “bëri” artist, por e njohu kapacitetin dhe potencialin tim si të tillë, më mori seriozisht si një fëmijë që vizatonte. Dhe kjo ka rëndësi të jashtëzakonshme, fakti që dikush mund t’i japë kredibilitet një fëmije si dikush që ka një këndvështrim për tema komplekse “të të rriturve”, si lufta dhe zhvendosja.
Në një moment kur bota rreth meje po shembej, dikush tha: vizato. Dikush tha: ajo që po ndien ka formë, ka vlerë, mund të ngurtësohet në diçka që të tjerët mund ta njohin dhe ta vlerësojnë. Ndoshta arti fillon pikërisht aty, kur dikush nuk e shpërfill zërin tënd dhe guxon të dëgjojë.
Jam shumë mirënjohës për këtë. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse sot jam kaq i interesuar se si institucionet, fondacionet, muzetë, klubet dhe shkollat mund të bëhen vende ku një fëmijë, një artist i ri, një trup i cenueshëm mund të ndihet i parë.
Si fëmijë, përmes një vizatimi, i kërkuat Kofi Annan-it të ndalej lufta. Sot, në institucionet më të mëdha të botës, a ndieni se veprat tuaja vazhdojnë ta bëjnë të njëjtën kërkesë, por tashmë në një gjuhë që nuk ka nevojë për përkthim?
Kur isha fëmijë dhe i shkrova Kofi Annanit përmes një vizatimi, nuk kisha gjuhë politike. Thjesht po kërkoja që lufta të ndalej. Sot, kur puna ime shfaqet në institucione, muze dhe galeri, ajo vazhdon ta bëjë të njëjtën kërkesë, por në një gjuhë tjetër. Kjo gjuhë është zgjeruar dhe ushqyer përmes ndërveprimit me njerëz dhe artistë të tjerë që janë përballur me situata të ngjashme; ajo që ndodhi në Kosovë ka jehonë në çdo kontinent dhe aktualisht puna ime bën thirrje të ndalet çdo gjë që e bën të mundur idenë e luftës, të ndalet ideja se disa njerëz janë më pak njerëz se të tjerët.
Vizatimet e fëmijërisë kanë kaluar nga letra e një fëmije të zhvendosur në instalacione monumentale. Kur i shihni sot, a i përjetoni si vepra arti, si dëshmi historike, apo si një letër që fëmija Petrit ia ka dërguar burrit që jeni bërë?
Kur i shoh vizatimet e mia të fëmijërisë, nuk mund t’i shoh vetëm si art. Ato janë edhe dëshmi historike, dokumentim personal dhe objekte intime. Janë letra që Petriti i vogël ia dërgoi burrit që jam bërë, por edhe letra që një fëmijë nga Kosova ia dërgoi botës.
Më prek fakti që ato mbijetuan, sepse shumë gjëra nuk mbijetuan: shtëpitë u dogjën, ndërtesat u shkatërruan, njerëzit u detyruan të shkonin në mërgim dhe shumë kujtime u kthyen në hi. Por ato letra mbetën. Dhe tani, kur ato ekspozohen në instalacione, muze, hapësira publike, nuk dua t’ua heq brishtësinë. Dua që ajo ndjesi të mbetet: kjo erdhi nga dora e një fëmije. Jo nga një artist, politikan, gazetar apo historian, por nga një fëmijë që po përpiqej të kuptonte pse bota nuk po dëgjonte.
Dhimbja që vishet me lule, ngjyra dhe zogj
Në artin tuaj, dhimbja nuk vjen kurrë e zhveshur, por e mbështjellë me lule e ngjyra. A ishte kjo një zgjedhje estetike, apo një vendim etik për të mos e lënë dhunën ta ketë fjalën e fundit mbi kujtesën?
Nuk e di nëse fillimisht ishte një zgjedhje estetike. Më vonë e kuptova se ishte edhe një vendim etik. Nuk dua t’ia jap dhunës luksin të duket më e fuqishme se jeta. Dhe gjithashtu e refuzoj idenë se soditja e diçkaje të butë dhe të ndjeshme është më pak stimuluese intelektualisht apo estetikisht sesa vëzhgimi i dhunës.
Lulet, ngjyrat, kafshët, kostumet, zogjtë nuk janë dekorim, mohim apo arratisje. Ato janë një formë rezistence. Janë mënyra për t’i thënë dhunës: ke shkaktuar dëm, por nuk do ta marrësh gjithë imagjinatën time.
Pas luftës, dhe më së fundi me kontejnerin e vandalizuar të Syriganës në vitin 2025, të cilit iu vu zjarri dhe u mbulua me gjuhë urrejtjeje. Edhe në këtë situatë dhune të drejtpërdrejtë dhe ngacmimi, ne vazhduam ta paraqesim operën. Ende bëmë dardha, lule dhe zogj; ende kënduam himne dhe arie, dhe i bëmë njerëzit bashkë. Nuk do ta quaja këtë naive, por më tepër një formë shumë serioze të mosdorëzimit.
Rrënjët në tokë, fluturimi në qiell
Emri juaj lidhet me zogun grabitqar, ndërsa arti juaj shpesh flet për brishtësinë dhe lirinë. A keni ndier ndonjëherë se ky rrugëtim ka ndjekur një profeci të fshehur brenda emrit, duke i ankoruar rrënjët tuaja në qiell?
Më pëlqen shumë kjo pyetje. Emri Petrit lidhet me fajkoin, një lloj zogu i njohur për forcën e tij, që ngrihet në qiell dhe ka një ndjenjë shumë të mprehtë shikimi. Nuk dua ta romantizoj këtë kuptim, por ndonjëherë duket si një ogur. Arti im gjithmonë ka qenë i prirur drejt fluturimit dhe ngritjes, jo si një mënyrë për t’u larguar nga toka, por për ta parë atë më mirë; për të bashkuar perspektiva dhe kënde të ndryshme.
Rrënjët e mia janë në tokë, në Runik, në Kosovë, në familjen time, në gjuhën time. Por shumë herë jam përpjekur t’i ankoroj ato në qiell: një vend i tjetërsisë radikale dhe i lirisë së skajshme. Siç thonë: edhe ne që vijmë nga vende të vogla, nga histori të dhimbshme, kemi të drejtë të fluturojmë.
Në universin tuaj ka pula, kafshë, kostume dhe alter ego. A janë këto krijesa mënyra për t’u fshehur, për t’u mbrojtur, apo për të thënë të vërteta që trupi njerëzor nuk i përballon dot?
Nuk do të thosha se kafshët dhe kostumet janë mënyra për t’u fshehur. Ato janë mënyra për të shpalosur të vërteta për njerëzit, pasi kafshët dhe vetë natyra përdoren vazhdimisht si enë të simbolikës dhe kuptimit të fshehur. Por edhe për ta hequr protagonizmin qendror që ua kemi caktuar njerëzve në teatrin e historisë.
Një pulë mund të jetë qesharake, por edhe heroike. Një zog mund të jetë i brishtë, por edhe politik. Një dhelpër, një gjel, një milingonë, një flutur mund të thonë gjëra që një njeri ndoshta do t’i thoshte me frikë të madhe. Si një person queer që vjen nga një histori zhvendosjeje, jam shumë i interesuar për trupat që mund të ndryshojnë formë, që ruajnë aftësinë për ta rishpikur veten. Kostumet funksionojnë si armaturë, për mbrojtje, por ato janë edhe çliruese, sepse të lejojnë të jesh diçka tjetër: unë nuk jam vetëm ky trup, jam edhe një kafshë, një zog, një kujtim, një fantazi, një protestë.
Nëna juaj është përshkruar si mendje artistike, ndërsa babai si hartograf. Nëse imagjinata e saj ishte qielli dhe hartat e tij ishin toka, ku ndodhet pika e takimit të tyre në artin tuaj?
Nëna ime më dha një lloj qielli. Ajo kishte, dhe ende ka, një imagjinatë shumë të fuqishme, një mënyrë për ta bërë jetën më të madhe se rrethanat që na rrethonin. Babai im, me harta, gjeografi dhe synimin për ta kuptuar tokën, më dha një mënyrë tjetër për të kuptuar hapësirën dhe territorin.
Ndoshta arti im ndodh pikërisht aty ku takohen këto dy gjëra: qielli nga imagjinata e nënës sime dhe natyra e rrënjosur e tokës së babait tim. Një hartë që nuk është vetëm gjeografike, por emocionale. Një qiell që nuk është vetëm ëndërr, por një vend ku mund të ndërtohet diçka reale. Jam shumë mirënjohës ndaj familjes sime. Pa ta, pa nënën, babain, motrat dhe vëllezërit e mi, pa këtë formë dashurie që vjen nga familjet tona në Kosovë, nuk do ta kisha pasur të njëjtën forcë si artist.
Runiku si vendlindje, metodë dhe qendër e botës
Ju keni çuar dheun e Runikut në metropole të mëdha. A mund ta ruajë muzeu “erën e shtëpisë” dhe teksturën organike të vendlindjes, apo vetëm arti arrin ta mbrojë një vend nga harresa?
Një muze mund të ruajë shumë gjëra, por nuk e di nëse gjithmonë mund të ruajë diçka aq të pakapshme sa “era e shtëpisë”. Era e shtëpisë është diçka që vjen nga trupi, nga gjuha e grumbulluar. Gjithashtu nga ushqimi që gatuhet dhe nga aroma e tokës pas shiut, nga zërat e njerëzve në peizazhin përreth.
Megjithatë, arti mund të krijojë një situatë në të cilën kjo aromë imagjinohet dhe rikrijohet. Kur toka e Runikut hyn në muze, ajo nuk bëhet dekorim apo skenografi. Ajo sjell me vete një pyetje: kush ka të drejtë të jetë në qendër? Cilat vende konsiderohen periferike? Pse një fshat në Kosovë nuk mund të jetë qendra e botës për disa minuta? Për mua, Runiku nuk është vetëm atdhe. Është metodë. Një mënyrë për të kuptuar se historia e madhe ndodh edhe në vende të vogla.
Kur nuk jeni duke ndërtuar botë të mëdha, çfarë ju kthen te thjeshtësia e ditës: një kafe, një shëtitje, një bisedë, apo ndonjë rit i vogël që nuk ka nevojë të bëhet art për të qenë i bukur?
E dua shumë kafenë, bisedën, ushqimin dhe të qenit me njerëzit që i dua. E dua studion kur është e gjallë, jo vetëm gjatë prodhimit, por kur dikush bën çaj, qesh, ndan një thashetheme, kur gatuajmë për njëri-tjetrin.
Jam shumë mirënjohës për studion time, për njerëzit që punojnë me mua, për Serenan, Ferdinandin, Martinan, Hugon, Fedin, Cristinën, Lenditën, Leartin, të gjitha ekipet në Kosovë dhe Berlin, dhe shumë të tjerë. Gjërat e mëdha nuk bëhen vetëm. Edhe kur mbajnë emrin tim, ato janë gjithmonë të mbushura me energjinë e shumë njerëzve.
Dhe sigurisht, Álvaro është shumë i rëndësishëm. Ai është dashuri, bisedë, shtëpi, kritikë, humor, imagjinatë. Shumë nga mënyrat se si e kuptoj botën sot lidhen me jetën dhe punën që ndajmë.
Nga The Met te qielli i lirisë: arti që kalon kufijtë
Me “Abetare” në The Metropolitan Museum of Art, i ngritët vizatimet e fëmijëve mbi çatinë e New York-ut. A ishte ky një akt artistik, një akt politik, apo një mënyrë për t’i treguar botës se edhe gjurmët e fëmijëve të Ballkanit kanë të drejtë të prekin majat?
“Abetare” në The Met ishte një gjest shumë domethënës për mua. MET e prezantoi atë si porosinë time të parë të madhe në Shtetet e Bashkuara. Një instalacion skulpturor në shkallë të madhe mbi çatinë e muzeut, ai bazohej në vizatime, shkarravitje dhe shenja të lëna nga fëmijët në bankat shkollore në Kosovë, Shqipëri dhe rajon. Vizatimet u ndërthurën me Central Park dhe rrokaqiejt përreth, jo në mënyrë të ndrojtur, por më tepër si një shpallje.
Për mua, ishte një akt artistik dhe politik. Jo politikë në kuptimin e një slogani, por politikë në kuptimin e saj më të thellë: kush lejohet të ngjitet në çatinë e një institucioni të madh? Cilat shenja konsiderohen të vlefshme? A mund të qëndrojë pa kërkuar falje mbi Nju-Jork një vizatim i bërë nga një fëmijë i Ballkanit?
Po, për mua ishte një mënyrë për të thënë se zërat dhe mendimet e fëmijëve kanë të drejtë t’i prekin lartësitë. Dhe jo vetëm lartësitë arkitekturore, por lartësitë e imagjinatës.
Çfarë ndodh me një kujtesë lokale kur vendoset para një publiku në Meksikë apo Londër që nuk e di historinë tonë? A mjafton arti për ta përkthyer mallin, humbjen dhe dëbimin në një ndjenjë universale?
Kur një kujtesë lokale shkon në Mexico City, Londër, Nju-Jork apo Berlin, ajo nuk duhet të bëhet “universale” duke e humbur specifikën e saj. Nuk dua ta përkthej Kosovën derisa ajo të bëhet pa emër dhe e paqartë. Dua që publiku të ndiejë se kjo histori vjen nga një vend i caktuar, nga një gjuhë e caktuar, nga një trup i caktuar, nga një dhimbje konkrete.
Por kjo është një nga funksionet më interesante të artit, ai ka aftësinë të krijojë intimitet pa shpjeguar gjithçka. Dikush që nuk e njeh historinë e Kosovës mund ta kuptojë mërgimin, humbjen, frikën, dëshirën për të fluturuar. Jo sepse të gjitha historitë janë të njëjta, por sepse mënyra njerëzore për t’i përjetuar ato kalon përmes ndjenjave dhe emocioneve. Dhe ky terren i përbashkët na mundëson të kemi empati, ta vendosim veten në vendin e të tjerëve pa u bërë ata, por duke i kapërcyer kufijtë përmes ndjeshmërisë njerëzore. Problemet e Kosovës dhe vuajtja e njerëzve të saj mund të bëhen një pasqyrë e shumëanshme ku të tjerët mund të njohin betejat e veta dhe të gjejnë mënyra për t’iu afruar nevojave të tyre për çlirim krijues.
Si u ndiet kur patë aeroplanin e Aeromexico të veshur me vizatimet tuaja? Për një artist nga një vend që për shumë vite u përball me kufij, a ishte ai një lloj fluturimi i parë i vërtetë drejt lirisë?
Kur e pashë aeroplanin e Aeromexico-s me vizatimet e mia, u emocionova vërtet. Ishte një moment i çuditshëm dhe prekës. Një pulë fluturuese, duke kaluar kufij gjeopolitikë! Një imazh që doli nga imagjinata ime duke lëvizur lirshëm nëpër qiell.
Për dikë nga Kosova, ku kufijtë, vizat, pritjet dhe refuzimet kanë qenë pjesë e jetës sonë të përditshme, një ndërhyrje e tillë nuk është vetëm një projekt, por një dëshmi e gjallë se si realiteti mund të ndikohet nga arti. Ky aeroplan me një pulë fluturuese është simbol i lirisë, një përgjigje ndaj logjikës qesharake pas kufijve të mbyllur dhe ndaj faktit që ka njerëz që mund të lëvizin lirshëm nëpër botë, ndërsa të tjerë kanë kufizime të konsiderueshme të lëvizjes.
Një “pulë politike” që fluturon pa kërkuar leje, pa pasur nevojë për vizë, më bën të qesh, por është edhe thellësisht prekëse.
Kosova e sotme, trupi dhe hapësirat e lirisë
Kosova e sotme po ndryshon shpejt dhe kërkon të shihet edhe jashtë hijes së luftës. A ndieni se mes Kosovës së kujtesës suaj dhe Kosovës së sotme po krijohet një distancë, apo pikërisht aty lind një tension i ri krijues?
Kosova po ndryshon dhe po evoluon me shpejtësi. Megjithatë, është e rëndësishme që Kosova si komunitet të mos mbetet nën hijen e luftës dhe të mos e përcaktojë veten vetëm përmes traumës ndërbreznore. Kujtesa duhet të ruhet në mënyrë kritike dhe të përjetohet në jetën e përditshme, duke hapur pyetje për identitetin, shtetësinë dhe përpjekjet e së ardhmes. Kujtesa nuk është diçka e palëvizshme, por një mjet dinamik që mundëson ndërtimin e një komuniteti.
Ndiej një tension të ri midis Kosovës së kujtesës sime dhe Kosovës së sotme. Ky tension është i natyrës krijuese. Sepse Kosova nuk është vetëm ajo që ka ndodhur në të kaluarën. Ajo është edhe ajo që po ndërtojmë tani. Për këtë arsye, Fondacioni Hajde! është shumë i rëndësishëm për mua. Hajde është një mënyrë për të mos e lënë kulturën vetëm si një ngjarje, por si një projekt afatgjatë. Arti shfaqet si infrastrukturë, kujdes, hapësirë për artistë dhe komunitete, një vizion për Runikun, për Prishtinën, për të ardhmen. Fondacioni e përshkruan punën e tij si mbështetje për artin dhe kulturën në rajon, përmes programeve, rezidencave, hapësirës në Grand Hotel Prishtina dhe ringjalljes së Shtëpisë së Kulturës në Runik.
Dhe tani Bubble X, klubi i parë queer në Kosovë, është pjesë e kësaj përpjekjeje kolektive krijuese. Sepse kultura nuk ndodh vetëm në muze. Ajo ndodh në klub, në restorante, në jetën e natës, në rrugë, kudo ku dikush më në fund ndihet i lirë të ekzistojë. Në një vend si Kosova, hapësirat queer nuk janë vetëm burime argëtimi apo kënaqësie, ato janë një mënyrë kremtimi, mbrojtjeje kolektive dhe kryqëzimi midis politikës dhe dashurisë.
Shtëpia si plagë, fole dhe vend pa frikë
Shtëpia në krijimtarinë tuaj është herë plagë e herë fole. Pasi e keni rindërtuar dhe bartur në muze, ku ndodh sot shtëpia për ju: në Runik, në gjuhë, në trup, në dashuri, në kujtesë, apo në art?
Shtëpia për mua nuk është më vetëm një adresë, ajo është bërë diçka me kuptime të shumëfishta, që i reziston të qenit thjesht një ndërtim i vendosur në një hapësirë fizike. Është Runiku, po. Është Kosova, po. Por është edhe gjuha, trupi, dashuria, Álvaro, familja, studioja, miqtë, Hajde, Bubble dhe arti.
Shtëpia mund të jetë plagë, sepse një shtëpi mund të digjet, mund të humbet, mund të mbetet vetëm si kujtim. Por shtëpia mund të jetë edhe fole, mund të rindërtohet dhe të bartet. Mund të transportohet brenda një muzeu, ose të bëhet po aq bombastike sa një operë, e qetë si një kopsht zogjsh, po aq ngazëlluese sa një klub queer, ose aq e thjeshtë sa një tryezë ku njerëzit hanë bashkë.
Ndoshta sot shtëpia për mua është kudo ku njerëzit mund të vijnë pa frikë. Aty ku një trup nuk duhet të tkurret apo të fshihet për të qenë i pranueshëm.
Letra për fëmijën që vazhdoi të vizatonte
Nëse do t’i shkruanit sot një letër djaloshit 13-vjeçar në kampin e Kukësit, çfarë do t’i thoshit: të mos ketë frikë nga dhimbja, të mos turpërohet nga ëndrra, apo thjesht të vazhdojë të vizatojë edhe kur bota duket se nuk dëgjon?
Do t’i thosha: vazhdo të vizatosh. Jo sepse arti do të zgjidhë gjithçka menjëherë. Jo sepse bota gjithmonë do të dëgjojë. Por sepse vizatimi është një përgjigje ndaj harresës dhe një mënyrë për të mos lejuar që gjërat themelore të zhduken.
Do t’i thosha: mos u turpëro nga ëndrrat dhe frikat e tua. Mos u turpëro nga zogjtë dhe lulet; nga lotët dhe malli për një ekzistencë plot ngjyra. Një ditë, gjërat që po vizaton në një kamp refugjatësh do t’u flasin njerëzve që as nuk i ke imagjinuar ndonjëherë.
Do t’i thosha gjithashtu: mos lejo që forca të jetë i vetmi rezultat i dhimbjes dhe vuajtjes. Lejo që ato të të bëjnë edhe të butë. Sepse butësia është një qëndrim shumë radikal, sidomos pas dhunës dhe imperializmit; kur dikush është përpjekur të ta marrë shtëpinë, gjuhën, kujtesën, trupin. Qëndresa mund të shfaqet edhe përmes butësisë.
Dhe në fund do t’i thosha: një ditë do ta kuptosh se në të vërtetë nuk ke qenë vetëm. Familja jote do të jetë aty. Miqtë do të jenë aty. Të panjohur do të të ndihmojnë. Dashuria do të vijë. Studioja do të jetë dëshmi se një trup kolektiv është i mundur. Dhe ti do të vazhdosh ta krijosh botën tënde, sipas kushteve të tua, dhe ai vizion do t’i plotësojë idetë e të tjerëve, dhe edhe ti do të frymëzohesh nga të tjerët. Në vend që të ikësh nga bota, ky ushtrim i krijimit të botës do të tregojë drejt bërjes së saj më të jetueshme për të gjithë. /Telegrafi/