Leximi me nënën time që po vdiste zbuloi jetën e saj

Si mësuese, ajo fliste për letërsinë me fëmijët e të tjerëve. Më në fund, edhe unë pata të njëjtin shans.

Nga: Nicholas Dawidoff, shkrimtar / The New Yorker (titulli: How Reading with My Dying Mother Revealed Her Life)
Përktheu: Agron Shala / Telegrafi.com

Isha tetë vjeç dhe, përmes murit të dhomës sime, dëgjoja nënën time, Heidin, duke folur me veten teksa përgatitej të flinte. Çdo natë, në dhomën e ndenjjes, ajo vendoste revista të vjetra poshtë këmbëve të një divani të kuq që hapej, që të mos rrudhosej qilimi mbi të cilin qëndronte. Pastaj, me një veprim të zhurmshëm, nxirrte shtratin nga divani, rregullonte shtresat e çarçafëve, batanijeve dhe jorganin, dhe më në fund vinte kokën mbi jastëk. “Si do t’ia dal deri në fund të muajit?” pyeste veten, megjithëse unë kisha filluar të besoja se në të vërtetë ajo po më pyeste mua. Divani i kuq dikur kishte qenë qendra e ngrohtë e mbrëmjeve familjare. Tani ishte vendi ku ajo më fliste për pakënaqësinë e saj.

Kur unë isha tre vjeç dhe motra ime një, nëna ime na largoi nga babai. Ai vuante nga një sëmundje e rëndë mendore që e bënte të dhunshëm dhe ajo nuk ishte më e sigurt të qëndronim pranë tij. U larguam nga Uashingtoni dhe shkuam në Nju-Hevën ku ajo kishte siguruar një punë si mësuese në një shkollë të mesme. Çdo mbrëmje, unë dhe motra ime, me pizhamet tona veshur, uleshim në divan, mbështetur për nënën sonë, ndërsa ajo na lexonte. Librat shpesh ishin romane historike: Xhoni Tremejni [Johnny Tremain], Përgjatë pesë prilleve [Across Five Aprils], Shtriga e pellgut të mëllenjave [The Witch of Blackbird Pond], Djaloshi fermer [Farmer Boy]. Lexonte me energji të mirë dhe dramatike, duke e bërë zërin e çdo personazhi të tingëllonte i dallueshëm. Ndihesha sikur jetoja në fushat dhe qytetet e atyre faqeve. Të nesërmen, gjatë darkës, hamendësonim se çfarë mund të ndodhte më pas në histori, pastaj nxitonim ta mbaronim vaktin që të mund të ktheheshim te divani dhe ta zbulonim. Në kënaqësinë e thellë me të cilën nëna ime lexonte, ndieja dashurinë e saj për librat - dhe për mua. Atë që ajo adhuronte, e adhuroja edhe unë. Pastaj mësova të lexoja vetë; diçka u shkëput dhe ne nuk u afruam kurrë më si më parë.

Në ditët e shkollës, nëna ime largohej nga apartamenti ynë para orës shtatë për të kaluar ditën duke folur për letërsinë me fëmijët e të tjerëve. Përmes diskutimeve të tyre dhe eseve e tregimeve që u caktoheshin të shkruanin çdo javë, Heidi arriti të njihte dhimbjen e nxënësve të saj. “Nuk do t’i besoje gjërat që fëmijët tregonin për jetën e tyre,” më tha ajo vonë në jetën e saj. Edhe atëherë, të tillë ishin kufijtë që ia vinte vetes, saqë kjo ishte gjithçka që tha.

Gjatë viteve, kam takuar shumë ish-nxënës të nënës sime që më kanë thënë se, siç u shpreh njëri prej tyre, “Zonja Dawidoff shihte tek unë më shumë potencial sesa shihja unë tek vetja ime.” Gjatë fëmijërisë sime, nga vitet gjashtëdhjetë deri në fillim të viteve tetëdhjetë [të shekullit XX], ishte e rrallë që një grua të ishte nënë beqare që mbante familjen. Teksa Heidi ndihmonte nxënësit të analizonin jetën e brendshme të [karaktereve] Ema Vud’hausit, Izabelë Arçërit dhe Lord Xhimit, nxënësit mblidhnin copëza për figurën e pazakontë përpara tyre - buzëkuqin e saj all, këpucët me taka të larta dhe rripa, fundet me pala, qëndrimin e moskokëçarës dhe karavanin me ngjyrë kuqe të ndezur. Ajo ishte, siç tha një ish-nxënëse, “Një mrekulli për t’u parë nga një vajzë adoleshente.” Por, siç më tha një tjetër ish-nxënës, “Ne nuk dinim kurrë asgjë për jetën e saj.” Kjo ndodhte sepse nëna ime ishte, sipas një shprehjeje të saj të parapëlqyer, “e përcaktuar dhe e palëkundur” që e kaluara e saj të mbetej e fshehur, një mister për të gjithë.

Kjo më përfshinte edhe mua. Edhe shumë kohë pas rinisë sime, nëna ime nuk shpjegoi kurrë pse e kishte lënë papritmas babanë tim. Ose pse një grua e re kaq tërheqëse, e cila kishte shkruar tezën e saj universitare mbi dy romane erotike të D. H. Lawrenceit, nuk pati më kurrë marrëdhënie tjetër. Kur isha djalë i ri, kur e pyesja për fëmijërinë e saj, ato pak gjëra që më tregonte përfshinin shaka “të mbrapshta” si hedhja e gotave me ujë mbi gardhe drejt këmbësorëve që kalonin aty pranë. Sigurisht, kishte shumë më tepër se kaq.

Trupat gjermane hynë në Vjenë më 12 mars 1938, pesë muaj pasi kishte lindur Heidi; brenda një dite, qyteti ishte mbuluar me svastika. Babai i Heidit, një ekonomist i quajtur Alexander Gerschenkron, kishte lindur në Rusi nga një baba hebre gjë që, për nazistët, e bënte Staatenloser (person pa shtetësi) si dhe Untermenschen (nënnjeri). Edhe Heidi dhe motra e saj më e madhe ishin në rrezik. (Nëna e Heidit, Erica, ishte një luterane e lindur në Austri.) Më 15 mars, ndërsa Hitleri fliste nga ballkoni i një pallati para qindra-mijëra austriakëve të entuziazmuar, babai i Heidit planifikonte arratisjen për familjen e tij.

Ai e çoi Heidin, të mbështjellë me një shall, në një vend pranë stacionit të trenit [Vienna Westbahnhof], ku ia dorëzoi një pastor holandez të quajtur Melle Visser. Siç do ta tregonte më vonë nëna ime, Visseri pastaj hipi në një tren për në Roterdam. Në xhepin e tij ndodheshin dokumentet e udhëtimit të vajzës së tij foshnjë, Anneke. Pasi mbërriti në Roterdam, Heidi u fsheh në shtëpinë e Visserit, duke e ndarë një dhomë me Anneken. Ndërkohë, nëna dhe motra e Heidit shkuan në Angli, ku ishin shpërngulur prindërit e babait të Heidit. Kaluan muajt, por Heidi mbeti në Roterdam. Kur Visseri më në fund e ribashkoi Heidin me familjen e saj, në Angli, në fund të vitit, ajo ishte ende tepër e vogël për të thënë si kishte qenë gjatë gjithë asaj kohe larg tyre. Por, Erica vuri re një ndryshim. “Foshnja ka harruar të buzëqeshë,” tha ajo.

Në vitin 2024, teksa nëna ime po vdiste, ajo e përmendi Visserin. Tha se për një kohë të gjatë e kishte mbajtur barrën “sa keq ndihem që nuk e falënderova kurrë.” Ajo tha se u kishte shkruar disa letra fëmijëve të Visserit, Annekes dhe Paulusit, në të cilat kishte pranuar këtë “mosveprim të tmerrshëm që duhet ta rrëfej çdo ditë.” Familja Visser u përpoq ta qetësonte. Me një qartësi të drejtpërdrejtë holandeze, Anneke më në fund i shkroi Heidit: “Babai im nuk e priste falënderimin tënd. Ky është vetëm problemi yt.” I thashë Heidit se ai duhej ta kishte ditur sa e penduar ndihej ajo - ajo kishte qenë vetëm një fëmijë. Por, nuk u bind. Disa ditë më vonë, vdiq.

Askush nuk ishte më i sigurt në shprehjen e mirënjohjes formale sesa nëna ime. Pasi një fqinj i dha një pako me fasoleta letre, ajo ia dërgoi me postë një letër falënderimi, së bashku me një çek prej tetëdhjetë e nëntë centësh.

Nëna ime jetonte sipas tri fjalëve: “punët duhet mbaruar.” Orët e saj të lira nuk ishin të lira, sepse çdo punë shtëpie e papërfunduar - larja e enëve, heqja e pluhurit, hekurosja e çorapeve të mia - ishte si një farë e ngecur në dhëmbët e saj e cila nuk e linte të pushonte derisa ta hiqte. Dërgonte në kohë çdo pagesë të faturave dhe formularëve tatimorë dhe përfundonte çdo libër që fillonte - me një përjashtim të vetëm. Hoqi dorë nga Teoria e përgjithshme e punësimit, interesit dhe parasë [General Theory of Employment, Interest, and Money] e John Maynard Keynesit, tha ajo, sepse ishte shumë i dendur dhe i paqartë për ta ndihmuar të kuptonte pikëpamjet ekonomike të dy burrave që admironte më shumë: Franklin Delano Rooseveltin dhe babanë e saj.

Familja e ribashkuar Gerschenkron lundroi drejt Nju-Jorkut në vitin 1939 me [anijen] Aquitania dhe e rifilloi jetën si emigrantë amerikanë. Times do t’i referohej më vonë Alexanderit, i cili punësua në Harvard, si “modeli dijetar” i universitetit. Ai priste që edhe Heidi të bëhej studiuese. Ajo shkoi në Radklif dhe u martua me babanë tim menjëherë pas diplomimit. Kur ai mori një punë në një firmë ligjore në Nju-Jork, ajo u regjistrua në programin e doktoratës në Kolumbia ku filloi të shkruante një disertacion mbi ëndrrat dhe mjediset e ëndrrave në tregimet e shkurtra të Nathaniel Hawthorneit. Por, pastaj, në vitin 1962, mbeti shtatzënë, kështu që e braktisi studimin.

Pasi Heidi u zhvendos në Nju-Hevën, ajo e gjeti veten duke rritur dy fëmijë me një pagë prej tre mijë dollarësh. Divorci ishte aq i stigmatizuar atëherë, saqë shumë të rritur hezitonin ta ftonin në shtëpitë e veta; nëna dhe babai i saj nuk pyetën pse ajo e kishte lënë burrin, megjithëse ia dhanë paratë hua për të blerë një frigorifer dhe një sobë. Gjatë vitit të saj të parë në Nju-Hevën, Heidi u jepte mësime nxënësve gjatë fundjavave për t’ua kthyer paratë prindërve të saj. Nëna e saj, e cila nuk pati kurrë një punë në Amerikë, filloi të bënte komente përçmuese në prani të Heidit për “gratë e shkurorëzua” dhe se është “asgjë veçse një mësuese.” Shprehja e nënës sime për mënyrën si ndihej ishte: “Të shpon tejpërtej.”

Heidi e krahasonte profesionin e saj me shërbimin në ushtri: “Mësuesit u japin mësim kujtdo që shkel në klasën e tyre. Ata nuk zgjedhin.” Ajo kënaqej kur nxiste nxënësit me aftësi të ndryshme akademike të mendonin vetë. Dhe, gëzohej për sukseset e “fëmijëve të nënvlerësuar” - nxënës të shpërfillur nga mësuesit e tjerë - duke iu referuar në mënyrë të pavetëdijshme me inkurajim. “Ai Tyler Petersoni!” thoshte ajo. (Ai do të pranohej në Punëtorinë e Shkrimtarëve të Ajovës.) Ajo hartoi kurse imagjinative zgjedhore si Nga Stratfordi në Holivud, në të cilin ligjëronte dramat e Shakespeareit krahas përshtatjeve të tyre filmike. Shenja e saj dalluese ishte një klasë e quajtur Romanet e Mëdha (Angleze) në të cilën ajo i udhëhiqte nxënësit nga [romanet] Ema [Emma] te Shtëpia e ftohtë [Bleak House] te Xhudi i errët [Jude the Obscure] te Portreti i një zonje [The Portrait of a Lady]. Nxënësit më treguan më vonë se ishin udhëhequr përmes dilemave morale të “Lordit Xhim,” protagonisti marinar i të cilit, duke shmangur zbulimin e vetvetes, nuk arrin të përmbushë ëndrrat e tij për lavdi heroike. Ti rrije në një klasë duke menduar për një person me të meta si ai, pastaj dilje jashtë dhe jeta zgjerohej.

Nuk e pashë kurrë nënën time duke dhënë mësim - as nuk e shihja fare të hënave në mbrëmje. Ajo ishte dita kur dorëzoheshin punimet e nxënësve dhe ajo donte t’ua kthente komentet sa më shpejt të ishte e mundur, që puna e tyre të ishte ende e freskët në mendjen e tyre. Ajo u jepte komente me stilolaps të kuq si “Nuk jam dakord me gjithçka që thua, por argumenti yt është i përsosur.” Siç i shpjegoi dikur asaj Sylvia Schafer, e cila u bë profesoreshë universiteti, nuk kishte nota në punimet e kthyera sepse ato do t’i shpërqendronin nxënësit nga biseda e vazhdueshme me stilolaps të kuq që Heidi zhvillonte me ta në margjina. Në fund të gjysmëvjetorit, ajo ua jepte nxënësve notën përfundimtare bazuar në vendin ku “janë tani,” dhe nuk i ndëshkonte për pengesat e pashmangshme gjatë rrugës. Ajo e urrente idenë e caktimit të librave vetëm sepse do të ishin të pëlqyer nga nxënësit. Me ato mund të merreshin vetë: “Kanë nevojë për mua që të mësojnë të lexojnë gjërat e vështira.” Kjo kërkonte kohë - të tyren dhe të sajën. Nuk kam njohur kurrë askënd që e urrente një ditë bore më shumë.

Shtëpia jonë nuk kishte luks, nuk kishte ushqime në qese, nuk kishte ëmbëlsira, nuk kishte kulturë popullore përveç asaj që vinte nga radioja AM, dhe vetëm pak pajisje shtëpiake, duke përfshirë një lavatriçe, por jo një tharëse. E vetmja gjë për të cilën nëna ime “shpenzonte pa kursim,” sipas fjalëve të saj, ishin librat për fëmijët e saj. Ajo më dha Luftën dhe paqen kur isha nëntë vjeç, shoqëruar me një listë personazhesh të shkruar me dorë - një mënyrë, ndieja unë, për të më treguar se sa shumë më vlerësonte. Leximi i tij më afroi më shumë me familjen e saj. Ashtu siç disa emigrantë amerikanë sollën dashurinë e tyre për tokën në Miduest dhe Teksas, prindërit e nënës sime sollën me vete një ndjenjë intensive për librat. Babai i Heidit ishte, si ajo, një person dukshëm emocional, por privat. Rileximi i Tolstoit ishte mënyra se si ai kujtonte të kaluarën e tij në Odesë dhe qetësonte të tashmen e tij amerikane. Të besueshmit e tij ishin personazhe letrare ruse, dhe ata formonin jetën e tij të brendshme. Gëzimet më të mëdha të Heidit ishin filmat dhe librat, por ajo rrallë kishte kohë të shkonte në kinema dhe lexonte për kënaqësi vetëm gjatë pushimeve shkollore. Gjatë verës mund të përfundonte gjithçka të shkruar nga Virginia Woolf ose Anthony Trollope dhe, duke e parë të zhytur në divanin e kuq, unë dëshiroja që ajo të mos gatuante për mua - që të mund të vazhdonte të lexonte.

Ankthi e përkufizonte. Ndërsa vërtitej me vrull nëpër shtëpi, “duke ecur me të gjitha mjetet” duke pastruar tenxhere dhe duke kaluar fshesën në dërrasat e dyshemesë, ajo rrëfente gjendjen e saj mendore. “Jam krejt e alarmuar,” thoshte ajo. “Jam krejt jashtë vetes.” Të gjitha orët në shtëpinë tonë ishin të vendosura përpara sipas një sistemi të shkallëzuar, si pengesa kundër vonesës. Ora elektrike e murit në kuzhinë ishte vendosur pesëmbëdhjetë minuta përpara, aq sa të shkaktonte ngrinte gjakun, gjë që pastaj e shtynte përpara drejt orëve të tjera të përshpejtuara deri te ora mbi raftin e librave e cila e hidhte në rrjedhën e ditës tetë minuta më herët. Çdo vit, para ditës së parë të shkollës, kishte makth për mësimdhënien. Në njërin, kur shefi i saj i tha se ishte tepër e ngurtë, ajo e zëvendësoi rreshtin e bankave në klasën e saj me divane modulare. Në një tjetër, paraqitej për orën e saj të parë dhe informohej se do të jepte algjebër në vend të letërsisë.

Për të gjitha parandjenjat shqetësuese, kur një stuhi e vërtetë kërcënonte, ajo ishte e qetë dhe e guximshme. Nëse dëgjonte zhurma në errësirë, thërriste “Kush është aty?” me një zë të mprehtë, ndizte dritën dhe shkonte të shikonte. Pasi një hajdut lagjeje ma vodhi biçikletën, ajo e gjeti dhe kërkoi kthimin e saj. Pastaj ia dha kopjen e saj të albumit të kastit të Broduejit të shfaqjes Rrëfimi i anës perëndimore [West Side Story], me sa duket për t’i treguar se diku atje kishte mundësi të bukura për delinkuentët.

Si adoleshent, e kisha të lehtë ta doja nënën time anksioze, të lehtë ta admiroja, të lehtë të ndieja mirënjohje për të dhe të pamundur të rrija me të. Ajo kujdesej për gjithçka, por shpjegonte kaq pak. Mendimet e saj në tryezën e darkës ishin breshëri gjykimesh përfundimtare: televizioni dëmtonte zhvillimin e fëmijëve, testimi i standardizuar ishte i mbushur me paragjykime, përpjekjet e Ronald Reaganit për të përmbysur politikat e Marrëveshjes së Re të F.D.R.-së do të dëmtonin qytetet si Nju-Hevën. Pikëpamjet e saj zakonisht rezultonin të sakta, gjë që, kur isha adoleshent, ishte pothuajse po aq zhgënjyese sa refuzimi i saj për të pranuar çdo kundërshtim. Kur guxova të thosha se të flisje për “anglezët” ishte ndoshta “përgjithësim”, ajo më preu me shpotitjen “Oh, Nicky, kur u bëre kaq i zgjuar?”

Shpesh pyesja veten si mund t’i diskutonte personazhet letrare me aq nuancë, dhe megjithatë të ishte kaq e pandryshueshme dhe e ngurtë me mua. Ajo tërhiqej nga përqafimet dhe shprehjet e mia të dashurisë e, megjithatë, nëse miqtë e mi ose anëtarë e rinj meshkuj të familjes vinin për vizitë, ajo sa për sy e faqe bëhej e dhënë pas meje. Ishte e qartë për mua atëherë se ajo ishte një person i destinuar të ishte prind i dashur dhe plot zemër, dhe unë nuk mund ta kuptoja kurrë shkëputjen midis kësaj dhe realitetit shpeshherë të ftohtë. E dija me çfarë po përballej dhe përpiqesha të mos i shkaktoja probleme. Për çfarë po ndëshkohesha?

Kah fundi i shkollës së mesme, nëna ime ma dha një libër nga psikologia e fëmijëve Alice Miller me titull Drama e fëmijës me dhunti [The Drama of the Gifted Child]. Miller përshkruan se si të rriturit e suksesshëm dhe me trauma të pazgjidhura të fëmijërisë fshehin pasigurinë e tyre, duke shfaqur një pamje të zymtë dhe të rreptë, dhe se si i rrisin fëmijët për të marrë mbi vete përgjegjësinë emocionale për vuajtjen e prindërve të tyre. Unë dhe nëna ime nuk e diskutuam kurrë këtë libër dhe, më vonë në jetë, ajo tha se nuk mbante mend të ma kishte blerë. Por, është e vërtetë që shpesh shqetësohesha se ajo ishte e vetmuar. Mund t’i ndieja dhe t’i përjetoja ankthet e saj, dhe kisha frikë t’u shtoja diçka. E qortoja veten kur pantallonat ose këpucët më bëheshin shumë shpejt të vogla, dhe se kur isha në momente të vështira nuk shkoja tek ajo. Nuk njihja askënd tjetër që po e çante rrugën në jetë si ajo, dhe kisha aq shumë admirim për mënyrën se si ia dilte me gjithçka - një ndjenjë të cilën mund ta mbaja aty, fill pas pakënaqësive të mia të adoleshencës. Një natë, nga frustrimi, hodha një gotë plastike drejt murit tim me letër të re dhe, pas kësaj, çdo ditë shikoja gërvishtjen në atë mur dhe mendoja se sa duhet t’i ketë kushtuar asaj.

U rrita, por nuk ndryshoi forma e jetës sonë së bashku. Gjatë vizitave të mia në shtëpi, nëna ime mund të shtirej në fillim sikur nuk më vinte re. Pastaj ngrinte vetullat dhe kurrë nuk ishte e qartë pse. Ajo gjithmonë dukej sikur donte më pak nga unë, por ajo donte edhe më shumë. Unë mendoja e rimendoja si t’i bëja gjërat më mirë. Paaftësia ime më mbushte me dëshpërim. Jo se i jepja më shumë mirësi sesa ajo më jepte mua. Zhvillova mënyrën të jem në mënyrë të dukshme i munguar ndërsa isha i pranishëm. Vizitat përfundonin me lot dhe premtime prekëse për njëri-tjetrin. Si gjithmonë, fshehur në kutinë time të postës, pak ditë më vonë do të mbërrinte një letër falënderimi, ku më përgëzonte që isha një djalë i mirë dhe i përkushtuar, duke bërë edhe një bilanc të ecurisë së marrëdhënieve tona. Në fillim këto më dukeshin si epifani, derisa ndodhi shumë herë. Nuk doja komplimente në margjinë. Shpresoja të mbërrija në shtëpinë e saj dhe të merrja një përshëndetje të ngrohtë.

Në vitin 2000, drejtuesi i shkollës së Heidit më kontaktoi. Ai kishte një problem. Heidi po dilte në pension atë pranverë dhe ai donte të organizonte një darkë për nder të saj. Ftesat ishin dërguar, përgjigjet për pjesëmarrje kishin ardhur dhe ishte vetëm një refuzim: nëna ime. Ajo shpjegoi se darka përkonte me ditën kur ishin planifikuar provimet e nxënësve të saj dhe se ishte politikë e saj e rreptë që të korrigjonte çdo punë të nxënësve sapo të përfundohej. I vinte keq, por pjesëmarrja në darkën e pensionimit thjesht nuk ishte e mundur.

Data ndryshoi dhe ajo shkoi. Shumë shpejt pas kësaj, krejt papritur, nëna ime u shpërngul në një shtëpi të vogël të bardhë fshati, në një kodrinë të vetmuar në zonën rurale të Nju-Hampshirit. Ajo pronë kishte qenë e prindërve të saj dhe, për më shumë se njëzet vjet pas vdekjes së tyre, ajo kishte paguar taksat e pronës, duke e planifikuar fshehurazi këtë ditë. Në Nju-Hampshir ajo u përfshi thellësisht në shumë aspekte të jetës së një qyteti të vogël: drejtonte një seri filmash, kryesonte komitete të ndryshme qytetare dhe politike, lexonte të gjitha librat e Zolás në frëngjisht dhe krijoi miqësi të mira. Ajo vazhdoi gjithashtu të jepte mësim duke udhëhequr një “Akademi të së Martës”, ku gra të ndryshme mblidheshin për diskutime rigoroze mbi tema letrare dhe akademike. Kur unë vura në dukje se nëna e saj kishte drejtuar një grup të ngjashëm studimi për gratë e profesorëve të Harvardit, u udhëzova me një egërsi që më tmerroi që të mos guxoja kurrë më ta krahasoja me të ëmën.

Jeta mund të kishte vazhduar kështu, po të mos ishin izolimet e Kovidit. Më dëshpëronte mendimi për nënën time të izoluar në shtëpinë e saj. Ajo nuk mund të përdorte Zoom-in, sepse kompjuterët (“ato makineritë e mallkuara”) i urrente. Duke kërkuar mënyra për t’i bërë shoqëri, i propozova që të lexonim libra njëkohësisht dhe pastaj t’i diskutonim në telefon. Në përgjithësi, ideja i pëlqeu, megjithëse në ditarin e saj të leximit shkroi: “Nicky e quan klubi ynë librave, por unë hezitoj ta quaj klub, duke pasur parasysh mospëlqimin tim për klubet.”

Për katër vjet, lexuam së bashku pesëdhjetë libra. “Si je, mami?” - kështu nisnin pashmangshmërisht bisedat tona dhe, për habinë time, ajo filloi të më rrëfehej. Intimiteti dhe distanca që krijon leximi njëkohësisht lejuan që reflektimi personal të bëhej shprehia e saj e re. Ajo zbulonte pjesë të vetes përmes vlerësimit të personazheve me të cilët ndiente afërsi. Lexuam Emigrantët [The Emigrants], romanin e W. G. Sebaldit për katër njerëz lanë vendet gjermanishtfolëse për Anglinë dhe ShBA-në. Duke folur në kohën e tashme, nëna ime tha se i konsideronte të katërt “të palumtur në të njëjtën mënyrë. E vetmja që njoh që u ngjan këtyre njerëzve është nëna ime.” Pastaj iu referua shkurtimisht kohës së saj në Roterdam. “Kam vuajtur,” tha ajo. “Kur më kthyen te nëna ime, nuk isha më foshnja që kisha qenë.”

Kur lexuam Bindjen [Persuasion] të Jane Austenit, nëna ime fillimisht e minimizoi mundësinë se sa e dhimbshme mund të ketë qenë për Kapitenin Uentuorth prishja e fejesës. Por, të nesërmen, më telefonoi për të më treguar për një djalë që kishte pëlqyer në kolegj, i cili e kishte çuar të shihte filmin Zhizhi [Gigi] dhe më pas në një klub xhazi. U habita kur, pas gjithë këtyre viteve, ajo propozoi ta kërkonim dhe t’i kërkonte falje që nuk kishte dashur të dilte më me të.

Kufizimet e Kovidit përfunduan, por nëna ime vazhdoi t’i mbyllte bisedat tona me sugjerime për atë që mund të lexonim më pas. Si lexuese, ajo shfaqte entuziazëm për një gamë të gjerë librash. Lexuam romane nga James Baldwin, Anna Burns, Ralph Ellison dhe Gabriel García Márquez, vepra të historisë së lashtë dhe Lojërat e urisë [The Hunger Games], dhe u rrëmbyem pas romaneve policore e të spiunazhit të Ross Macdonaldit dhe John le Carrésë. Ndër librat që ishin të rinj për të, dy të preferuarit e saj ishin pa dyshim Shtëpia e profesorit [The Professor’s House] i Willa Catherit dhe rrëfimi i James McBridein për nënën e tij, Ngjyra e ujit [The Color of Water]. Megjithatë, kur e vizitoja dhe e përqafoja për ta përshëndetur, Heidi ende nuk ma kthente përqafimin. “Ai Nicky i mallkuar,” murmuriste e akullt. “Të shpon tejpërtej,” mendoja unë.

Në fundin e dimrit të vitit 2024, nëna ime më tha se së shpejti do të vdiste nga kanceri. Ndërsa përpiqesha ta përpija këtë lajm, ajo këmbënguli që ne duhej të vazhdonim leximet tona. Sapo e mora veten, pata një propozim: a do ta lexonte me mua programin e saj të kryeveprave? Ajo pranoi. Ajo pranverë dhe fillim vere më dhanë mundësinë të shihja nënën time ashtu siç ishte për nxënësit e saj - dhe për vetveten. Kur lexuam Portretin e një zonje, e pyeta nëse e shihte veten tek Izabelë Arçër, e cila joshet nga Madame Merla për t’u martuar me monstruozin Xhilbert Osmond. Ajo u mendua. “Në disa aspekte, sigurisht,” tha. “Do ta kisha mirëpritur një dashuri të madhe.” Në kohën kur nëna ime njohu babanë tim, ai kishte kaluar të paktën dy kriza të rënda mendore. Ajo kujtoi se i kishte thënë një shoqeje: “Mendoja se, nëse do ta doja mjaftueshëm, asgjë nuk do të mund ta lëndonte. Nuk do të sëmurej më.” Shoqja e saj ishte e tmerruar dhe i kishte thënë: “Oh, sa romantike paske qenë.” Nëna ime tha se kjo ishte e vërtetë. “Ai nuk ishte Xhilbert Osmondi dhe nuk kishte ndonjë Madame Merlë që më shtyu drejt kësaj,” më tha. “Ishte këmbëngulja ime naive se gjithçka do të funksiononte.” Pas divorcit, ajo e dinte se njerëzit tërhiqeshin prej saj. “Por, ndihesha sikur burrat më bënin presion,” tha ajo. “Nuk isha, në aspektin emocional, gati për asgjë.”

Reflektimet e saj gjatë diskutimeve të librave nuk ndiqnin ndonjë kronologji lineare. Ato ishin spontane, të lidhura me momentin e leximit. Me kalimin e kohës, mund ta pyesja për gjithçka dhe ajo përgjigjej. Meqë nuk i kisha parë kurrë prindërit e mi të lumtur bashkë, dhe as nënën time duke shijuar vërtet çlodhjen, u gëzova kur dëgjova për një periudhë kur ajo dhe babai im kishin shkuar në Porto Riko, pak pas martesës së tyre. Kur Heidi provoi për herë të parë një Banana-Daikiri, i pëlqeu aq shumë saqë porositi një të dytë, pastaj një të tretë. Pikërisht nëntë muaj më vonë, linda unë. Por, nëna ime tha se kombinimi i martesës së saj dhe ligësisë së nënës së vet “më kishte shteruar emocionalisht dhe më kishte penguar të bëhesha lloji i nënës që argëtohet. Unë kurrë nuk kam qenë zbavitëse. Nuk mendoja se isha.”

Zakonisht flisnim në fundjavë dhe telefonatat tona më të shkurtra zgjatnin më shumë se një orë. Fjalët dhe shprehjet që përdorte - “broçkulla” [guff], “naze” [fusspot], “leshko” [lummox], “rrush e kumbulla” [fritter away], “e sigurt sa s’ka” [sure as shootin], “punë e madhe” [well, rootie tootie!] - më kthenin pas në fëmijërinë time. Dhe, në të sajën. Bisedat tona vazhdimisht riktheheshin te Roterdami. Ajo tha se në universitet, gjatë një kursi psikologjie, profesori i saj kishte shfaqur filma të bërë nga psikanalisti austriako-amerikan René Spitz, për foshnja që rriteshin në jetimore dhe për strehimoret për fëmijë të braktisur. “Të gjitha foshnjat ishin shumë të dëshpëruara. Pa lidhje emocionale. E dija që diçka nuk shkonte,” më tha. “Nuk munda ta shihja filmin. U ngrita dhe dola nga salla. Atëherë e kuptova çfarë më kishte ndodhur mua.”

E pyeta nëse kishte kërkuar ndihmë apo trajtim. “Zot i madh, jo,” tha ajo. “Isha nëntëmbëdhjetë vjeçe. Nuk e kuptoja sa shumë serioze ishte.” Heidi arriti të besonte se nëna e saj e ndërlidhte të bijën me humbjen e Austrisë: “Ajo më tregonte se sa të tmerrshme kishin qenë gjërat kur linda unë. E pyeta babanë tim: ‘A ishte vërtet aq keq kur linda unë, saqë jeta ishte bërë e padurueshme?’ Ai tha: ‘Jo. Kur ti linde, gjithçka filloi të përmirësohej.’”

Zemërimi i vazhdueshëm i Heidit ndaj nënës së saj shfaqej në format që do t’i kishte konsideruar domethënëse po t’i analizonte si mësuese. Në letrat që fëmijët e Melle Visserit i shkruanin nënës sime, ata i tregonin vazhdimisht se nëna e tyre kishte shkuar me Mellen në Vjenë dhe se ajo e kishte mbajtur Heidin gjatë kthimit për në Roterdam. Por, Heidi vazhdonte të pyeste si ia kishte dalë Melle “me një foshnjë pesëmuajshe në një udhëtim kaq të gjatë me tren,” krejt i vetëm.

Ndarja nga prindërit kur ishte foshnjë mbeti dhimbje e pashëruar për Heidin dhe ankthi i saj e ndoqi deri në intimitetin e çrregullt të jetës familjare. Menjëherë pasi u larguam nga babai im, sapo mbërritëm në Nju-Hevën, nëna ime organizoi atë që synonte të ishte mësim qetësues për mua mbi ndarjen familjare. Ajo i kërkoi një kolegeje mësuese të më merrte vetëm për një xhiro me makinë, që të më tregonte se në fund do të më sillnin përsëri. Por, siç pranoi vetë nëna ime, “ti ishe krejtësisht i tmerruar.”

Kishte dëshiruar shumë të kishte nipër e mbesa, megjithatë, kur lindi djali im, duhej bindur që të vinte ta takonte. Dy vjet më vonë, sapo pati një mbesë të porsalindur, Heidi filloi të bënte komente shqetësuese se “nuk ndiente asnjë lidhje me të.” Gruaja ime mbeti e habitur: “Asnjë lidhje me foshnjën!”

Në muajt e fundit të jetës së Heidit, bisedat tona për librat zakonisht zhvilloheshin ballë për ballë. Lexuam novelën e gjatë të Tolstoit, Vdekja e Ivan Iliqit, për një gjykatës të Shën Petersburgut që po vdiste nga kanceri. Iliqi e kupton se familja e tij e sheh vuajtjen e tij vetëm si bezdi për ta. “Ai dëshiron aq shumë që jeta e tij të ketë kuptim,” tha Heidi. “Ai pyet veten: A bëra ndonjë gjë gabim? Sepse gjithmonë kishte bërë gjithçka siç duhej. Ishte aq i respektueshëm. Aq i mirë. Dhe, një gjykatës i mirë. Por, mungesa e kuptimit, në fund, është e tmerrshme për të. Ai e torturon veten duke pyetur çfarë kishte bërë gabim në jetën e tij. Pastaj djali i tij e puth dhe shfaqet drita.”

Ndaj, ishte krejt e natyrshme atëherë t'ia puthja ballin dhe, kur ajo nuk kishte më fuqi të lexonte, t'i lexoja unë me zë të lartë. Ajo zgjodhi tregimet e Chekhovit dhe, ndërsa kthenim faqet e Manaferrave dhe Zonjës me qenin e vogël, takonim njerëz të zakonshëm si ne, duke reflektuar mbi burimet e lumturisë së njeriut, mashtrimit të njeriut, dinjitetit të njeriut dhe mundësisë së shpëtimit që lartëson atë që Chekhovi e përshkroi si “indiferencën absolute të botës ndaj jetës dhe vdekjes së secilit prej nesh.”

Kur e pyesja si ishte, pyetja që kishte hapur bisedat tona ndër vite më dukej në thelb e pamjaftueshme - madje e vrazhdë. Por, nëna ime nuk shqetësohej për këtë. Ajo ishte e përcaktuar që me çdo kusht ta mbaronte Chekhovin. Tha: “Është e vështirë, siç mund ta imagjinosh, të mos jesh më në gjendje ta drejtosh jetën tënde me pavarësi të plotë. Por, ende mund të flas për libra me tim bir.” /Telegrafi/