Rexhep Kryeziu, Ekspert i vreshtarisë dhe verarisë
Nga familjet shqiptare Çinaj dhe Balshaj te verërat e njohura të Ballkanit, historia e Vrançit lidhet me traditën shekullore të vreshtarisë në trojet shqiptare, por edhe me debatet për origjinën dhe trashëgiminë e këtij varieteti të lashtë të rrushit.
Rexhep Kryeziu
Ekspert i vreshtarisë dhe verarisë, Zvicër
Një varietet rrushi vendas/shqiptar; ishte simboli i familjeve të mëdha Çinaj (shekujt 6-7) dhe Balshajve (deri në shekullin e 14-të). Kultivohet në rrethet e Malësisë së Madhe, Vraninës, Shkodrës, Podgoricës, Anadrinit të Rahovecit, etj., si dhe në Gjakovë, Malishevë, Pejë dhe Prizren (Kosovë).
Periudha e lulëzimit është nga 28 maji deri më 5 korrik në Koplik dhe nga 9 deri më 16 korrik në Rahovec. Vilat e rrushit janë kompakte dhe peshojnë 220 g.
Kokrra përmban 20-22% sheqer dhe 6.8-7.5% aciditet. Është një pjalmues i shkëlqyer, veçanërisht për varietetin Kallmet. Është rezistent ndaj sëmundjeve kërpudhore dhe marimangave.
Vera ka një ngjyrë të kuqe të thellë dhe një trup të plotë e të fortë.
Sinonime: Prodhuesit e verës shqiptarë e quajnë Vranç, Vraç dhe Vraninë.
Kush ishte familja Çinaj nga Vranina?
Familja Çinaj është ndër familjet më të shquara vendase shqiptare në Vraninë (një vendbanim historik në një ishull në Liqenin e Shkodrës). Qysh në shekullin katër, ata kultivonin varietetin e rrushit Vranç dhe ky ishte emri origjinal që atëherë i këtij varieteti. Të rrënjosura thellë në rajonin e Malësisë së Madhe, ata janë të njohur gjatë gjithë historisë për rezistencën e tyre.
Ashtu si fiset e tjera në zonë, anëtarët e këtij klani u dalluan për breza me radhë përmes traditave të tyre patriotike, mbrojtjes së territoreve shqiptare kundër sulmeve sllave dhe pjesëmarrjes së tyre në lëvizjet anti-osmane të Rilindjes Kombëtare. Për shkak të vendndodhjes së Vraninës në një udhëkryq të rrugëve tregtare dhe detare në Liqenin e Shkodrës, familjet e ishullit, përfshirë Çinajt, u bënë qendrore në ngjarjet e rëndësishme të Lidhjes së Prizrenit dhe lëvizjes për autonomi në shekullin e 19-të dhe fillimin e shekullit të 20-të.
Shumë pasardhës të kësaj vëllazërie dhe të rajonit të Vraninës jetojnë sot në Shqipëri, kryesisht në Shkodër dhe zonën përreth, duke ruajtur kujtesën historike dhe lidhjen me këtë vendbanim me rëndësi gjeografike dhe kulturore.
Familja Çinaj (e njohur edhe si Çinajt) është një nga vëllazëritë tradicionale shqiptare në Vraninë të Malit të Zi, një vendbanim historik në Liqenin e Shkodrës. Ata konsiderohen banorë të hershëm dhe të vendosur prej kohësh shqiptarë dhe i përkasin bërthamës së popullsisë indigjene të malësive, të cilët kanë ruajtur gjuhën dhe traditat shqipe për breza. Meqenëse Vranina ishte historikisht një pikë kalimi e rëndësishme kufitare (kufiri midis Shkodrës dhe Malit të Zi), familje si Çinajt luajtën një rol të rëndësishëm në rezistencën ndaj pushtimeve malazeze dhe morën pjesë në ngjarje dhe beteja historike në rajon. Sot, për shkak të ndryshimeve demografike dhe kufijve ndërkombëtarë, shumë pasardhës të këtyre fiseve jetojnë në komunën e Podgoricës, por ata mbajnë lidhje të ngushta me trashëgiminë kulturore dhe njerëzit e rajonit të Shkodrës dhe malësive.
Cila është lidhja midis varietetit të rrushit Vranç dhe familjes Çinaj?
Varieteti i njohur i rrushit ballkanik Vranç (ose Vraç) dhe familja Çinaj janë të lidhura nga pasioni i tyre për kultivimin tradicional të këtij varieteti vendas në Shqipëri. Familja Çinaj është përfshirë në prodhimin e verës që nga shekulli i katërt dhe kultivon me sukses rrushin Vranç. Prej tij, ata prodhojnë verëra të kuqe me cilësi të lartë që pasqyrojnë traditën dhe mikpritjen e rajoneve veriore (shpesh të shoqëruara me arkitekturën tradicionale të kullave).
Kush ishte familja Balshaj?
Familja Balshaj (ose Balshiqët) ishte një nga dinastitë fisnike mesjetare më të rëndësishme të rajonit të Arbërit dhe sundoi Principatën e Zetës (Mali i Zi dhe Shqipëria e Veriut e sotme). Rreth vitit 1360, ata themeluan shtetin e tyre, me qendër në Shkodër, dhe luajtën një rol kyç deri në vitin 1421. Familja u bë e famshme pas rënies së Perandorisë Serbe. Themeluesi i saj ishte Balsha I, i cili fillimisht zotëronte një fshat të vogël. Tre djemtë e tij e zgjeruan ndjeshëm territorin dhe themeluan Principatën e Zetës. Në kulmin e fuqisë së tyre, zotërimet e Balshajve shtriheshin nga Shkodra, Lezha dhe Ulqini deri në pjesë të Kosovës. Ndër figurat më të shquara ishin Gjergji I, Gjergji II dhe veçanërisht Balsha III, sundimtari i fundit i dinastisë, i cili i rezistoi ashpër Venedikut dhe Perandorisë Osmane.
Dinastia e humbi fuqinë e saj pas vdekjes së Balshës III në vitin 1421, duke shënuar kështu fundin e sundimit të tyre mbi këto troje.
Familja Balshaj kultivonte gjithashtu varietetin e rrushit Vranç.
Vrançi është një varietet indigjen shqiptar rrushi që kultivohej gjerësisht në vendbanimet shqiptare (kryesisht në zonën e Malit të Zi të sotëm dhe territoreve të tjera shqiptare), veçanërisht gjatë Mesjetës, kur familja Balshaj sundonte këto zona.
Lidhja midis dinastisë Balshaj dhe vreshtarisë dhe prodhimit të verës bazohet në disa fakte të rëndësishme:
Rajoni i Zetës dhe Crmnicës: Zotërimet kryesore të Balshajve përfshinin rajonin e Zetës dhe zonat përreth Liqenit të Shkodrës. Rajoni i Crmnicës (në Malin e Zi të sotëm), në veçanti, i cili ishte nën sundimin e tyre, konsiderohet djepi gjenetik i varietetit të rrushit Vranç. Nga ky rajon, varieteti i rrushit u përhap më vonë në Kosovë (zona vreshtare e Rahovecit), Maqedoninë e Veriut dhe Shqipërinë Veriore.
Në shekujt 14 dhe 15, vera e kuqe e bërë nga ky varietet rrushi konsiderohej një pije prestigjioze në oborret e fisnikërisë mesjetare të Gadishullit Ilirik, përfshirë familjen Balshaj, dhe njihej si vera Vranç. Dokumentet tregtare të asaj periudhe (sidomos ato me Republikën e Venedikut) vërtetojnë se territoret nën sundimin e Balshajve eksportonin verë Vranç të cilësisë së lartë nëpërmjet porteve të Ulqinit dhe Tivatit.
Karakteristikat e varietetit të rrushit Vranç
Emri: Fjala shqipe "Vranç" përkthehet si "Kali i Zi i Egër" ose "Hamshor i Zi", duke iu referuar ngjyrës së errët të rrushit dhe fuqisë së verës. Çdo kal i zi që konsiderohet i fuqishëm quhet Vranç në shqip.
Gjenetika: Sipas analizave të fundit të ADN-së nga Universiteti i Kalifornisë, Davis, varieteti i rrushit Vranç është një pasardhës i drejtpërdrejtë i rrushit të lashtë Katerroshi i Kastratit (i cili ndan të njëjtën strukturë si rrushi i famshëm amerikan Zinfandel dhe Primitivo italian). Kjo trashëgimi, që daton që nga koha e familjes Balsha, ende formon shtyllën kurrizore të industrisë së verës së rajonit dhe prodhohet në verari të mëdha dhe moderne si Plantaže në Mal të Zi ose verari të njohura në Kosovë, si Stone Castle. /Telegrafi/