Koronavirusi dhe njeriu
Po bëhen disa muaj që njerëzimi po përballet me një qenie mikroskopike nga më primitivet: koronavirusi Covid-19. Sikundër të gjitha viruset, është parazit i detyruar dmth., i duhet patjetër një organizëm i gjallë bujtës, ku të mund të shumëzohet.
Kudo flitet për virusin se sa dinak, i pabesë, i paparashikueshëm etj. është për të mos vazhduar me përcaktimet se diku është më agresiv dhe diku tjetër më pak, se varet se si do sillet më tej etj., etj. dhe çuditërisht nuk diskutohet aspak për bujtësin e tij, njeriun. Thuhet vetëm se mund të prekë 60 për qind, 50 për qind, 40 për qind apo në raste dhe vende të veçanta 70 për qind të popullatës. Në mënyrë të natyrshme, kujtdo i lindin pyetjet: pse kaq për qind dhe jo 100 për qind të popullatës? Pse në Shqipëri ka relativisht pak të prekur, por mosha mesatare e tyre dhe e viktimave është më e re se në Itali? Pse më pak të prekur në Gjermani dhe shumë më pak viktima se në Itali, Spanjë, Francë, Angli, SHBA etj.? Pse akoma më pak të prekur në Japoni dhe vendet e tjera aziatike? Pse kudo thuhet se e pësojnë ata që kanë sëmundje shoqëruese?
Pyetje të tilla mbeten pa përgjigje ose shpesh thuhet se ka shumë faktorë, por asnjëherë nuk veçohet faktori kryesor, që ndikon në përhapjen më të shpejtë apo më të shumtë në një vend, krahasuar më një apo disa vende të tjera. Po kështu, nuk veçohet faktori kryesor që ndikon në sëmundshmërinë apo vdekshmërinë më të madhe. Përsëri lind pyetja: përse të ndodhë kështu?
Mbase ndodh, sepse justifikohemi me mosnjohjen e njĂ« agjenti tĂ« ri si Covid-19, qĂ« Ă«shtĂ« e natyrshme dhe ndĂ«rkohĂ« nuk marrim parasysh apo nuk duam ta gjykojmĂ« partnerin e tij, popullatĂ«n njerĂ«zore tĂ« çdo vendi qĂ« Ă«shtĂ« shtrati ku shumĂ«zohet virusi pĂ«rkatĂ«s. Sepse, kur njeriu transformon natyrĂ«n, apo nuk kupton se Ă«shtĂ« pjesĂ« pĂ«rbĂ«rĂ«se e saj, e pĂ«son, siç e shpreh shumĂ« saktĂ« njĂ« thĂ«nie proverbiale: âNatyra nuk ka nevojĂ« pĂ«r njeriun, njeriu ka nevojĂ« pĂ«r natyrĂ«nâ. NĂ« kushtet e njĂ« pandemie apo edhe epidemie duhen nxjerrĂ« pĂ«rfundimet e duhura, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« pĂ«rballojmĂ« situatĂ«n e sotme dhe tĂ« jemi tĂ« pĂ«rgatitur pĂ«r tĂ« ardhmen.
Stili i jetesës
Fjala është për traditat kulturore, zakonore, fetare etj., të popujve të ndryshëm në mënyrën e komunikimit njerëzor, me mënyrën dhe cilësinë e të ushqyerit, të aktivitetit fizik, të jetesës në fshat apo qytet, në komunitete me disa dhjetëra apo disa milionë njerëz etj.
Le të fillojmë me mënyrën e komunikimit dhe marrëdhënieve midis njerëzve. Ka popuj, si në Japoni apo vendet aziatike, ku njerëzit përshëndeten pa i dhënë dorën njëri-tjetrit. Në Gjermani mund të takohen vetëm duke dhënë dorën. Nga ana tjetër, vendet e mësipërme karakterizohen edhe nga një disiplinë, e cila është e ngulitur në nivel edukate. Kurse në vendet mesdhetare nuk mjaftohen vetëm me shtrëngim dore, por ka edhe përqafime, madje edhe puthje në faqe. Kështu mund të shpjegohet përhapja më e pakët e Covid-19 në Japoni, në krahasim me Gjermaninë dhe e Gjermanisë me vendet e Mesdheut si Italia dhe Spanja. Ndërkohë, jepen këshilla për takime (përshëndetje) me grusht apo bërryl. Por, meqenëse nuk jemi mësuar me përshëndetjen aziatike, për të minimizuar mundësinë dhe përhapjen nëpërmjet kontakteve, le të përshëndetemi me zakonet tona: me një të përkulur të kokës ose me dorë në zemër.
PĂ«rse kaq shumĂ« raste infektimi me Covid-19 nĂ« ItalinĂ« e veriut dhe shumĂ« pak nĂ« atĂ« tĂ« jugut qĂ« mund tĂ« krahasohet me vendet e Ballkanit? E thĂ«nĂ« me terma ekonomikĂ«, Ă«shtĂ« mĂ« pak e zhvilluar se Italia e Veriut, ose mĂ« pak âe kultivuarâ. âĂuditĂ«rishtâ, tĂ« gjitha qĂ«niet e gjalla, sa mĂ« tĂ« kultivuara dhe tĂ« shumta nĂ« numĂ«r tĂ« jenĂ«, aq mĂ« shumĂ« preken nga sĂ«mundje tĂ« ndryshme. KĂ«shtu ndodh me bimĂ«t, kafshĂ«t dhe vetĂ« njerĂ«zit. Arsyeja Ă«shtĂ« e thjeshtĂ«: kur e konsideron veten pjesĂ« tĂ« natyrĂ«s, njeriu prek bimĂ«t, tokĂ«n, kafshĂ«t dhe pavarĂ«sisht se ka prekur fytyrĂ«n apo hundĂ«n nuk sĂ«muret. PĂ«rkundrazi, Ă«shtĂ« mĂ« i shĂ«ndetshĂ«m. NjĂ« sipĂ«rfaqe e ndotur ka 10 milionĂ« mikroorganizma pĂ«r njĂ«si, sipĂ«rfaqja e pastruar ka 10 mijĂ« pĂ«r njĂ«si kurse nĂ« njĂ« sipĂ«rfaqe tĂ« dezinfektuar 10 mikroorganizma pĂ«r njĂ«si. Dezinfektimin, njeriu duhet ta bĂ«jĂ« kur ka prekur ujĂ«rat e zeza apo ndonjĂ« kafshĂ« tĂ« sĂ«murĂ«, kurse pĂ«r Covid-19, mjafton kĂ«shilla e larjes sĂ« duarve pĂ«r 20 sekonda. Rezultatet e eksperimenteve qĂ« studionin efektin e trajtimeve tĂ« ndryshme mbi llojshmĂ«rinĂ« e mikroorganizmave nĂ« serrĂ«, krahasuar me tokĂ«n ngjitur me tĂ« (referenca [1], gjendet nĂ« fund tĂ« artikullit), kanĂ« treguar se pĂ«rdorimi i kimikateve tĂ« shumta nĂ« serra ka pĂ«r rezultat zhvillimin e vetĂ«m triâkatĂ«r llojeve mikroorganizmash, kurse nĂ« tokĂ«n pranĂ« serrĂ«s, llojet e mikroorganizmave janĂ« tĂ« shumĂ«llojshme. Mund tĂ« thuhet me bindje se, ashtu sikundĂ«r natyra ka lloje tĂ« panumĂ«rta gjallesash, edhe mikroflora qĂ« popullon organizmin tonĂ«, duhet tĂ« jetĂ« e shumĂ«llojshme dhe nĂ« ekuilibĂ«r biologjik. BashkĂ«jetesa e njeriut me natyrĂ«n nĂ«nkupton edhe ushqimin qĂ« ai merr prej saj, qĂ« siç do tĂ« shohim nĂ« vazhdim, ka njĂ« rĂ«ndĂ«si kryesore, si pĂ«r metabolizmin e tij, tĂ« lidhur drejtpĂ«rdrejt me shĂ«ndetin e tij, ashtu edhe pĂ«r mikroorganizmat qĂ« e popullojnĂ« atĂ«. Por, kur kĂ«to nuk merren nĂ« konsideratĂ«, ndodh qĂ« Modelet e Parashikimit tĂ« ecurisĂ« tĂ« Covid-19, (Predicting Microbiology) tĂ« paraqitura nga disa studiues, nuk mund tĂ« shpjegojnĂ« tĂ« dhĂ«nat dhe rastet pĂ«r vende tĂ« veçanta, pĂ«rfshi edhe ShqipĂ«rinĂ«. NĂ« rastin konkret tĂ« Covid-19 shkon shprehja e doktorit nĂ« filmin âFuga dallâ Infernoâ â âPĂ«rdorim ilaçe qĂ« i njohim pak, pĂ«r sĂ«mundje qĂ« i njohim mĂ« pak, te tĂ« sĂ«murĂ« qĂ« i njohim aspakâ.
Ekuilibri biologjik i njeriut me qeniet e gjalla në përgjithësi dhe me mikroorganizmat në veçanti
Në natyrë, mikroorganizmat mund të jenë të dëmshëm por edhe të dobishëm për njeriun. Organizmi ynë është i populluar me mikroorganizma kudo ku ai ka kontakt me mjedisin e jashtëm. Ato jetojnë bashkë me ne dhe në ekuilibër biologjik midis tyre dhe organizmit tonë. Le të përmendim dy shembuj, duke sqaruar edhe kuptimin e ekuilibrit biologjik.
Mikroorganizmat intestinale (të zorrëve) te njeriu përbëhen nga shumë lloje mikrobiale në ekuilibër me njëri-tjetrin. Ky ekuilibër nënkupton mungesën e mbizotërimit të një lloji ndaj llojeve të tjera. Kjo mikroflorë është shumë e dobishme për organizmin e njeriut duke ndikuar edhe në metabolizmin e tij. Por, kur ne përdorim psh., antibiotikë pa kriter, shumë nga bakteret e zorrëve vriten dhe ekuilibri biologjik i kësaj mikroflore prishet. Pasojat mund të jenë të ndryshme, që nga myku në zorrë dhe deri në çrregullime metabolike të shkaktuara nga mbizotërimi i njërit apo tjetrit lloj në mikroflorën intestinale, siç është rasti i autikëve, në mikroflorën intestinale (të zorrëve) të të cilëve ndodhet me shumicë një mikroorganizëm i veçantë i quajtur Clostridium difficilis.
E njëjta gjë ndodh edhe me mikroorganizmat e kavitetit oral (të gojës). Në kavitetin oral janë izoluar rreth 300 lloje bakteresh, përveç pak llojeve protozoarësh dhe majash. Nga vëzhgime të kryera si pjesë e programit mësimor me studentë në Laboratorin e Mikrobiologjinë Ushqimore (K.Sini, Universiteti Bujqësor i Tiranës), me material të marrë nga pjesa midis mishit dhe dhëmbëve nga studentë të ndryshëm, ka rezultuar që, nëse para 10 vitesh në mikroskop vëzhgoje mikroorganizma të pafund, vitet e fundit mezi gjen baktere shumë të rralla, situatë që sjell si pasojë sëmundje të ndryshme sikundër stomatiti. Pse? Një shpjegim mjaft bindës do të ishte përdorimi gjithnjë e më shumë i produkteve tregtare me përmbajtje të lartë kimikatesh për higjienën e gojës, si dhe konsumi gjithnjë e më i shpeshtë i ushqimeve të fabrikuara që përmbajnë plot konservantë kimikë.
Me qĂ«llim qĂ« tĂ« kuptojmĂ« mĂ« mirĂ« diskutimin e mĂ«tejshĂ«m, Ă«shtĂ« me vlerĂ« qĂ« tĂ« kujtojmĂ« shkarazi disa njohuri bazĂ« mbi natyrĂ«n e mikroflorĂ«s. Mikroflora mikrobiale qĂ« bashkĂ«jeton me organizmin e njeriut fillon tĂ« formohet qĂ« nĂ« procesin e lindjes sĂ« njeriut dhe pĂ«rfundon nĂ« moshĂ«n 3-vjeçare, duke pasur tĂ« njĂ«jtĂ«n pĂ«rbĂ«rje mikrobiale me tĂ« rriturit, por nĂ« numĂ«r dhe peshĂ« mĂ« tĂ« pakĂ«t. ĂshtĂ« provuar shkencĂ«risht se fĂ«mijĂ«t e lindur nĂ« mĂ«nyrĂ« natyrale preken nga sĂ«mundjet infektive shumĂ« mĂ« pak se fĂ«mijĂ«t e lindur me operacion. Veprimi pozitiv i kĂ«saj mikroflore mikrobiale qĂ« popullon dhe bashkĂ«jeton me organizmin e njeriut ndaj infeksioneve tĂ« ndryshme shprehet nĂ« tri drejtime:
1) Si konkurrente për ushqim. Bakteret dhe kërpudhat kanë nevojë për ushqim që të shumëzohen, i cili është aq më i pakët për to, sa më e shumtë dhe e shumëllojshme të jetë mikroflora që bashkëjeton me organizmin tonë;
2) Efekti âvaksinuesâ: mikroflora vepron si njĂ« vaksinĂ« qĂ« organizmi i njeriut tĂ« formojĂ« antitrupat pĂ«r tâu ruajtur nga infeksione mikrobiale tĂ« sĂ« njĂ«jtĂ«s natyrĂ«, por nĂ« numĂ«r shumĂ« mĂ« tĂ« madh dhe virulencĂ« mĂ« tĂ« lartĂ«;
3) Efekti âambient agresivâ: mikroflora krijon njĂ« ambient agresiv (tĂ« papĂ«rshtatshĂ«m), qĂ« pengon shumĂ«zimin e agjentĂ«ve biologjik tĂ« huaj pĂ«r trupin, ambient i krijuar me anĂ« tĂ« lĂ«ndĂ«ve (metabolitĂ«ve) qĂ« kjo mikroflorĂ« sekreton (nxjerr) nĂ« trupin e njeriut me tĂ« cilin bashkĂ«jeton (hundĂ«, gojĂ«, zorrĂ«, lĂ«kurĂ«, vaginĂ« etj.). Kurse nĂ« rastin e koronavirusit, qĂ« sikundĂ«r tĂ« gjitha viruset nuk ushqehet pĂ«r tâu shumĂ«zuar, sepse nuk ka organele (organe), ndikimi pozitiv i mikroflorĂ«s mikrobiale tĂ« njeriut shprehet nĂ« dy drejtimet e fundit (efekt âvaksinĂ«â dhe âambient agresivâ), sepse si çdo qenie, edhe koronavirusi apo Covid-19 duhet tĂ« gjejĂ« shtratin e pĂ«rshtatshĂ«m qĂ« tĂ« mund tĂ« shumĂ«zohet.
Por, cilĂ«t janĂ« faktorĂ«t qĂ« ndikojnĂ« nĂ« sjelljen (furnizimin) e mikroflorĂ«s qĂ« popullon dhe bashkĂ«jeton me organizmin e njeriut? Dy faktorĂ«t kryesorĂ« qĂ« lidhen me stilin e jetesĂ«s tĂ« pĂ«rmendur mĂ« lart janĂ« ambienti ku lind dhe jeton njeriu dhe cilĂ«sia e tĂ« ushqyerit tĂ« tij. NĂ« kohĂ«t e murtajĂ«s, kolerĂ«s, tifos, gripit spanjoll etj., tĂ« dy kĂ«ta faktorĂ« ndikonin bashkĂ«risht, sepse pĂ«rzierja e ujĂ«rave tĂ« zeza me atĂ« tĂ« pijshĂ«m dhe kushtet higjienike tĂ« jetesĂ«s, nga njĂ«ra anĂ« dhe nĂ«nushqyerja dhe kequshqyerja nga ana tjetĂ«r kishin pĂ«r rezultat numĂ«r vdekjesh qĂ« ua kalonin atyre tĂ« shkaktuar nga luftĂ«rat midis njerĂ«zve. Por nĂ«se pĂ«r murtajĂ«n, nuk dihej pse vdekjet ndĂ«rpriteshin papritur dhe njerĂ«zit qĂ« banonin nĂ« tĂ« njĂ«jtin vend tĂ« izoluar nuk prekeshin (pĂ«rshkruar edhe nga Albert Camus nĂ« librin e tij âMurtajaâ), pĂ«r kolerĂ«n, zbuluesi i shkaktarit tĂ« saj Robert Koch, vĂ«rejti diçka shumĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme: njerĂ«zit e shĂ«ndetshĂ«m, pa probleme nĂ« aparatin tretĂ«s, mund tĂ« prekeshin nga kolera por e kalonin atĂ« pa pasoja fatale!
Ky vĂ«zhgim qĂ« e ndihmoi shkencĂ«tarin mjek gjerman tĂ« vĂ«rtetonte shkaktarin e kolerĂ«s hedh dritĂ« mbi faktin e sotĂ«m me koronavirusin: ka njerĂ«z tĂ« infektuar me Covid-19 pa simptoma (pra, qĂ« nuk sĂ«muren), ka njerĂ«z qĂ« e kalojnĂ« lehtĂ«, ka nga ata qĂ« e vuajnĂ« shumĂ«, kurse vdekjet ndodhin nĂ« pĂ«rgjithĂ«si tek njerĂ«z me sĂ«mundje shoqĂ«ruese. Kjo ndodh edhe me viruse dhe baktere tĂ« ndryshme patogjene qĂ« merren nga uji dhe ushqimi. Konkluzionin e Robert Koch nĂ« rastin e kolerĂ«s mund ta shprehim nĂ« mĂ«nyrĂ« mĂ« tĂ« pĂ«rgjithĂ«suar si mĂ« poshtĂ«: vdekjet nga infeksionet virale, bakteriale apo patogjenike nĂ« pĂ«rgjithĂ«si ndodhin nĂ« personat e imunodeprimuar (me sĂ«mundje shoqĂ«ruese) dhe tĂ« moshuar, sistemi imunitar i tĂ« cilĂ«ve Ă«shtĂ« i âplakurâ.
Duke u kthyer pĂ«rsĂ«ri te pyetjet ndaj koronavirusit dhe nĂ« analogji me vrojtimet e Robert Koch, do mund tĂ« thoshim se âdinakĂ«ria, pabesia apo sjellja e koronavirusitâ dhe efekti i tyre te njeriu varen nga gjendja shĂ«ndetĂ«sore e personit qĂ« ka rĂ«nĂ« nĂ« kontakt me tĂ«: njerĂ«zit e shĂ«ndetshĂ«m nuk preken (asimptomatikĂ«) ose preken pak dhe sĂ«muren ata qĂ« kanĂ« pasur probleme serioze me shĂ«ndetin. Prandaj, pyetjes se pse mund tĂ« preket nga koronavirusi vetĂ«m 40-70 pĂ«r qind tĂ« popullatĂ«s (qĂ« Ă«shtĂ« quajtur si pĂ«rqindje qĂ« pĂ«rbĂ«n edhe imunitetin e tufĂ«s) dhe jo 100 pĂ«r qind tĂ« popullatĂ«s mund tâi pĂ«rgjigjemi duke thĂ«nĂ« se, ndĂ«rmjet faktorĂ«ve hipotetikĂ« tĂ« ndryshĂ«m (imuniteti i tufĂ«s, kujdesi dhe âshansiâ i njĂ« pjese tĂ« popullsisĂ« qĂ« nuk e ka kontaktuar sĂ«mundjen infektueseâŠ.), pĂ«rparĂ«sia do i pĂ«rkiste shpjegimit tĂ« mĂ«poshtĂ«m: pĂ«rqindja qĂ« nuk preket nga koronavirusi pĂ«rbĂ«n pjesĂ«n e popullatĂ«s sĂ« shĂ«ndetshme.
Cila Ă«shtĂ« lidhja e shĂ«ndetit me mikroflorĂ«n qĂ« bashkĂ«jeton me organizmin tonĂ«? E thĂ«nĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« figurative, kjo mikroflorĂ« shĂ«rben si njĂ« ushtri qĂ« na mbron nga sulmet e mikroorganizmave tĂ« dĂ«mshĂ«m (patogjenĂ«), nĂ«pĂ«rmjet mekanizmave tĂ« shpjeguar mĂ« lart. Si e tillĂ«, ajo duhet tĂ« ketĂ« nĂ« pĂ«rbĂ«rje tĂ« gjitha llojet e âarmĂ«veâ dhe jo vetĂ«m disa prej tyre. Prandaj mikroflora qĂ« bashkĂ«jeton me njeriun nuk duhet tĂ« jetĂ« âe varfĂ«râ nĂ« lloje, por e shumĂ«llojshme.
Por çfarë i dallon njerëzit me mikroflorë të shëndetshme nga ata me mikroflorë të pashëndetshme? Cili është faktori përgjegjës që dallon njerëzit e shëndetshëm nga ata të pashëndetshëm. Në kohën e sotme nuk mund të flitet më për probleme higjienike apo epidemi nga uji i pijshëm (psh., si në kohën e murtajës apo kolerës), prandaj, faktori kryesor që ndikon në shëndetin e njeriut dhe në mikroorganizmat që bashkëjetojnë me të, është cilësia e të ushqyerit.
Cilësia e të ushqyerit, metabolizmi, mikroflora dhe shëndeti
Le të rikujtojmë se bashkëjetesa e njeriut me natyrën, nënkupton edhe ushqimin që ai merr prej saj, gjë që ka një rëndësi kryesore, si për metabolizmin e tij, ashtu edhe për mikroorganizmat që e popullojnë atë. E rikujtuam këtë për të sqaruar marrëdhëniet midis ushqimit, metabolizmit dhe mikroflorës (apo mikrobiotës, siç emërtohet së fundmi) dhe rezultantes së tyre: shëndeti.
Argumentimi se pĂ«rse ushqimi Ă«shtĂ« faktori kryesor qĂ« ndikon nĂ« shĂ«ndetin e njeriut Ă«shtĂ« trajtuar ndĂ«r tĂ« tjera nĂ« artikujt âUshqimi, ky mik dhe armik i shĂ«ndetitâ referenca [2], dhe âKimikatet nĂ« ushqime dhe kanceri. Si mund tĂ« mbrohemiâ referenca [3]. NĂ« artikujt e mĂ«sipĂ«rm Ă«shtĂ« sqaruar ndĂ«rveprimi i ushqimit me metabolizmin e njeriut. Por, cila Ă«shtĂ« lidhja e ushqimit dhe metabolizmit me mikroflorĂ«n qĂ« na popullon dhe si ndikojnĂ« kĂ«to nĂ« shĂ«ndetin tonĂ«? (referenca [4]). Pyetjes sĂ« mĂ«sipĂ«rme po i pĂ«rgjigjem me konkluzionet e marra nga referenca [4]: 1. Ushqimi pĂ«rbĂ«n faktorin kryesor tĂ« popullimit tĂ« mikroflorĂ«s intestinale nĂ« numĂ«r dhe lloje (faktori i jashtĂ«m). 2. PĂ«rbĂ«rja nĂ« lloje e mikroflorĂ«s intestinale dhe ekuilibri biologjik i saj, seleksionohet dhe pĂ«rcaktohet nga metabolizmi i çdo individi human, qĂ« ndryshon edhe me moshĂ«n e tij (faktori i brendshĂ«m) dhe 3. NĂ«se njihet, kurohet apo shĂ«rohet metabolizmi, ndryshon edhe pĂ«rbĂ«rja e llojeve tĂ« mikroorganizmave qĂ« popullojnĂ« organizmin e njeriut, duke eliminuar ndikimin negativ tĂ« saj nĂ« metabolizĂ«m dhe nĂ« shĂ«ndetin e njeriut.
Pra, ekziston njĂ« trekĂ«ndĂ«sh: ushqim â metabolizĂ«m â mikroflorĂ«. TĂ« tre komponentĂ«t e kĂ«tij trekĂ«ndĂ«shi ndikojnĂ« reciprokisht te njĂ«ri-tjetri.
Le tĂ« japim njĂ« shembull. Organizmi i njeriut ka organe (psh., mĂ«lçia) qĂ« depozitojnĂ« ose ruajnĂ« rezerva elementĂ«sh ushqyes pĂ«r tâi pĂ«rdorur nĂ« rastet kur ushqimi i pĂ«rditshĂ«m nuk i ofron. Konsumatori blen dhe konsumon çdo ditĂ« pĂ«r tâu ushqyer, por kur blen mĂ« shumĂ« se çâduhet apo blen ushqime tĂ« gabuara, apo nuk ka vend nĂ« dollapĂ«, ai i lĂ« diku pa i pĂ«rdorur pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«.
KĂ«to ushqime tĂ« mbetura acidifikohen, lĂ«ngĂ«zohen dhe lĂ«nĂ« njolla nĂ« sipĂ«rfaqen e vendosur deri nĂ« gĂ«rryerjen e saj. Nuk Ă«shtĂ« ndonjĂ« çudi qĂ« kjo gjĂ« tĂ« ndodhĂ« edhe nĂ« organizmin tonĂ« me mbetjet, ushqimet e gabuara apo kur konsumojmĂ« shpesh ushqime tĂ« fabrikuara qĂ« pĂ«rmbajnĂ« kimikate (me emrin e bukur âkonservantĂ«â), kur konsumojmĂ« ushqime bimore jashtĂ« stine (referenca [5]) apo produkte shtazore qĂ« kanĂ« nĂ« pĂ«rmbajtje respektivisht, pesticide, antibiotikĂ«, hormone etj., pra nĂ« pĂ«rgjithĂ«si mbetje kimikatesh qĂ« nuk janĂ« tĂ« natyrshme pĂ«r pĂ«rmbajtjen biokimike tĂ« produktit. TĂ« gjitha sĂ« bashku ndikojnĂ« edhe nĂ« ekuilibrin biologjik tĂ« mikroflorĂ«s qĂ« popullon organizmin tonĂ«, duke favorizuar pak lloje nĂ« disfavor tĂ« tĂ« tjerave. Kur disa lloje mikrobiale mbizotĂ«rojnĂ« ndaj mikroorganizmave tĂ« tjerĂ«, metabolitĂ«t (lĂ«ndĂ«t) qĂ« ata prodhojnĂ« shkaktojnĂ« sĂ«mundje tĂ« ndryshme tĂ« njohura dhe tĂ« referuara kudo nĂ« literaturĂ«n botĂ«rore. Duke vazhduar analogjinĂ« e mĂ«sipĂ«rme, âNjollatâ qĂ« lĂ«nĂ« ushqimet e stokuara pĂ«r kohĂ« tĂ« gjate janĂ« sĂ«mundjet qĂ« ne pĂ«sojmĂ«, kurse âgĂ«rryerjaâ Ă«shtĂ« dĂ«mtimi i gjeneve tĂ« ADN qĂ« mund tĂ« pĂ«rbĂ«jĂ« fillesĂ«n e kancerit.
Nga ana tjetĂ«r, mungesa e shumĂ«llojshmĂ«risĂ« sĂ« ushqimit apo/dhe ushqimeve tĂ« gabuara (nĂ« anglisht âdirty foodsâ kurse nĂ« shqip, ushqime tĂ« pista), ka pĂ«r pasojĂ« mungesĂ«n e njĂ« pjese tĂ« makro dhe mikroelementeve ushqimore, pĂ«r tĂ« cilat ka nevojĂ« organizmi ynĂ«. Mungesa e tyre mund tĂ« krahasohet me atĂ« krimbin, nĂ« thĂ«nien e Kadri Roshit nĂ« filmin âRrethimi i vogĂ«lâ, i cili na gĂ«rryen trarĂ«t e shtĂ«pisĂ« dhe ne mĂ«sohemi me nanurisjen e tij dhe nuk kuptojmĂ« kur na bie çatia mbi kokĂ«!
Pse?
Sepse tĂ« mos harrojmĂ« se kĂ«to mungesa ndikojnĂ« nĂ« mosfunksionimin normal tĂ« organizmit nĂ« tĂ«rĂ«si, pĂ«rfshirĂ« edhe sistemin tonĂ« mbrojtĂ«s (imunitar), i cili pĂ«rbĂ«n âushtrinĂ«â tjetĂ«r qĂ« na mbron, i ndodhur nĂ« gjak, limfĂ« dhe deri nĂ« normalitetin metabolik tĂ« çdo qelize tĂ« organizmit tonĂ«. KĂ«to mungesa mund tĂ« shpjegojnĂ« rastet kur analizat e gjakut mund tĂ« tregojnĂ« se numri i qelizave tĂ« bardha tĂ« gjakut Ă«shtĂ« nĂ« kufijtĂ« normal, por jo aktiviteti i tyre. MeqĂ« sistemin imunitar e krahasova me ushtrinĂ«, le tĂ« kujtojmĂ« betejĂ«n ruso-japoneze nĂ« kohĂ«n kur skorbuti bĂ«nte kĂ«rdinĂ« ndĂ«r marinarĂ«t. MegjithĂ«se rusĂ«t ishin mĂ« tĂ« shumtĂ« nĂ« numĂ«r, shumica e tyre ishin tĂ« sĂ«murĂ« nga skorbuti (mungesĂ« e vitaminĂ«s C). Fitoi flota japoneze dhe pyetjes se e kujt ishte merita e fitores, admirali japonez iu pĂ«rgjigj: e mjekut tonĂ« qĂ« u dha lĂ«ng limoni marinarĂ«ve duke i shpĂ«tuar nga skorbuti. ĂshtĂ« interesante tĂ« pĂ«rmendim edhe njĂ« vrojtim nga tri institucione shkencore nĂ« FrancĂ«, pĂ«rfshirĂ« edhe Institutin Pasteur (referenca [6]): pacientet e infektuar rĂ«ndĂ« nga Covid-19 kanĂ« mungesĂ« tĂ« âinterferonit tipi Iâ, grup proteinash tĂ« formuara nĂ« organizmin e njeriut dhe tĂ« lĂ«shuara nga qelizat bujtĂ«se (tĂ« prekura) si reagim i organizmit tĂ« shĂ«ndetshĂ«m ndaj pranisĂ« tĂ« disa viruseve. Ka shumĂ« mundĂ«si qĂ« pamundĂ«sia e formimit tĂ« âinterferonit tipi Iâ tek tĂ« sĂ«murĂ«t rĂ«ndĂ« me Covid-19 tĂ« jetĂ« pjesĂ«risht apo tĂ«rĂ«sisht e lidhur me mungesĂ«n e elementĂ«ve ushqyes pĂ«rkatĂ«s dhe impaktit direkt nĂ« metabolizĂ«m dhe mikroflorĂ« (trekĂ«ndĂ«shi ushqim â metabolizĂ«m â mikroflorĂ«, [1-6]), apo me efektin frenues tĂ« kimikateve qĂ« shoqĂ«rojnĂ« ushqimin âpisâ.
Mbas viteve â90-tĂ«, nĂ« ShqipĂ«ri filluan tĂ« futen plot ushqime tĂ« fabrikuara qĂ« konsumohen nga shumĂ« fĂ«mijĂ« dhe tĂ« rinj. Nga ana tjetĂ«r, zhvillimi i industrisĂ« ushqimore, shumĂ« i nevojshĂ«m pĂ«r pĂ«rpunimin dhe tregtimin nĂ« forma tĂ« tjera tĂ« ushqimeve qĂ« mund tĂ« prishen, Ă«shtĂ« shoqĂ«ruar nĂ« mjaft raste me pĂ«rdorim mbi normat tĂ« konservantĂ«ve kimikĂ«. NĂ« tregun shqiptar gjenden ushqime tĂ« fllsifikuara, gjĂ« qĂ« detyroi qeverinĂ« Rama tĂ« ashpĂ«rsojĂ« ligjin pĂ«r falsifikimin e ushqimeve. Produktet ushqimore me origjinĂ« bimore jashtĂ« stine janĂ« kthyer nĂ« ânormalitetâ. Nuk po zgjatem mĂ« nĂ« detaje tĂ« mĂ«tejshme, por Ă«shtĂ« kjo situatĂ« dhe ndikimi nĂ« shĂ«ndetin e popullatĂ«s qĂ« po alarmon mjekĂ«t pĂ«r zbritjen nĂ« mosha mĂ« tĂ« reja se normalja e sĂ«mundjeve tĂ« ndryshme kronike, pĂ«rfshirĂ« edhe kancerin. Prandaj nuk duhet tĂ« na habisĂ« fakti se pse nĂ« ShqipĂ«ri mosha e tĂ« prekurve dhe viktimave nga Covid-19 Ă«shtĂ« mĂ« e re se nĂ« Itali.
ĂfarĂ« duhet bĂ«rĂ«?
ĂshtĂ« e padiskutueshme qĂ« masat âbarrikadĂ«â sikundĂ«r mbajtja e maskĂ«s, ruajtja e distancĂ«s mes njerĂ«zve, mosprekja e fytyrĂ«s dhe larja e shpeshtĂ« e duarve duhet tĂ« zbatohen me rigorozitet. Por kĂ«to janĂ« masa efikase pĂ«r tĂ« ngadalĂ«suar dhe/apo penguar (le tĂ« shpresojmĂ«) pĂ«rhapjen e koronavirusit, por jo pĂ«r ta shĂ«ruar atĂ«. Sot nuk ka asnjĂ« parashikim se kur mund tĂ« ndĂ«rpritet zinxhiri i transmetimit tĂ« Covid-19. Prandaj, minimizimi sa mĂ« shumĂ« i njĂ« pandemie tĂ« tillĂ«, por edhe i rreziqeve tĂ« tjera biologjike qĂ« mund tĂ« vinĂ« nĂ« tĂ« ardhmen, mund tĂ« sigurohet vetĂ«m nĂ«pĂ«rmjet njĂ« organizmi tĂ« shĂ«ndetshĂ«m nĂ« sensin e diskutuar nĂ« kĂ«tĂ« artikull apo nĂ« referencat e pĂ«rmendura nĂ« fund tĂ« tij.
Si pĂ«rfundim do thosha qĂ«, pavarĂ«sisht termave shkencore apo âpolitikeâ tĂ« pĂ«rdorura nĂ« kĂ«tĂ« artikull nĂ« kuadrin e Covid-19 dhe tĂ« pandemisĂ« qĂ« shkaktoi ai, njĂ« zgjidhje shumĂ« efikase dhe fare e thjeshtĂ« Ă«shtĂ« tĂ« ushqyerit nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« shĂ«ndetshme. SikundĂ«r Ă«shtĂ« theksuar nĂ« artikuj tĂ« tjerĂ«, jeta e modernizuar ka bĂ«rĂ« qĂ« praktikat bazĂ« tĂ« tĂ« ushqyerit tĂ« shĂ«ndetshĂ«m tĂ« mos gjejnĂ« terren tĂ« pĂ«rshtatshĂ«m pĂ«r zbatim, apo edhe tĂ« humbasin. NĂ«se rikthimi nĂ« vlerat e kulturĂ«s sĂ« tĂ« ushqyerit tĂ« shĂ«ndetshĂ«m deri njĂ« vit mĂ« parĂ« mund tĂ« shihej me neglizhencĂ«, eksperienca katastrofike me Covid-19 gjatĂ« vitit 2020, tregon se ky rikthim nĂ« vlerat e vĂ«rteta duhet bĂ«rĂ« âurgjentishtâ.
Si? NjerĂ«zit kanĂ« nevojĂ« tĂ« informohen e tĂ« njohin argumentet se pĂ«rse dhe si duhet tĂ« ushqehen, qĂ« tĂ« bĂ«hen tĂ« ndĂ«rgjegjshĂ«m pĂ«r tu mbrojtur nga sĂ«mundjet nĂ« pĂ«rgjithĂ«si dhe korornavirusi aktualisht. Ky informacion duhet ngritur nĂ« rangun e njĂ« âshkollĂ« edukativeâ, mĂ«simet e tĂ« cilĂ«s duhet tĂ« kenĂ« pĂ«r bazĂ« rekomandime tĂ« nxjerra nga njĂ« forum shkencĂ«tarĂ«sh mjekĂ« dhe tĂ« disiplinave tĂ« tjera shkencore. KĂ«to rekomandime duhet tĂ« pĂ«rcillen nga mediat, qĂ« duhet tĂ« shĂ«rbejnĂ« si vektori mĂ« i pĂ«rshtatshĂ«m dhe mĂ« i ndjekur nga populli pĂ«r pĂ«rsĂ«ritjen e vazhdueshme deri nĂ« ngulitjen nĂ« nivel âinstiktivâ tĂ« kĂ«shillave mbi praktikat ushqimore tĂ« shĂ«ndetshme.