Nga: Bledar Kurti
Libri flet vetë përmes fjalës. Kryeveprat mbeten si një jehonë e thellë e përhershme në jetën e njerëzve ndër epoka. Çfarë guximi e përgjegjësie e madhe është të ilustrosh librat më sublim të kohërave.
Gustave Doré (1832-1883) ilustroi Komedinë hyjnore të Dantes, Korbin e Poesë, Don Kishotin e Servantesit, Biblën, e shumë libra të tjerë, duke i lënë botës si trashëgimi, jo thjesht ilustrime, por art.
Gustave Doré mbetet një nga figurat më paradoksale të artit evropian të shekullit XIX: jashtëzakonisht popullor në kohën e tij, por për dekada i nënvlerësuar nga kritika akademike; ilustrator “i librave” në pamje të parë, por në thelb një arkitekt vizionesh metafizike.
Doré nuk ishte thjesht një zbukurues teksti, por një interpret i thellë i letërsisë, një përkthyes vizual i tragjikes njerëzore dhe i përmasës sublime të imagjinatës romantike. Teknika e Dorés, kryesisht e realizuar në gravurë në dru, përfaqëson një kulm të virtuozitetit grafik. Ajo që e dallon menjëherë është përdorimi dramatik i dritëhijes (chiaroscuro), jo si element dekorativ, por si strukturë mendimi. Drita te Doré nuk ndriçon, por gjykon; hija nuk fsheh, por zbulon. Hapësirat e tij janë shpesh të thella, vertikale, të mbushura me shkallë, harqe, humnera dhe qiell të trazuar, një topografi shpirtërore ku njeriu shfaqet i vogël përballë fatit, Zotit apo absurdit.
Ilustrimet për Komedinë hyjnore të Dantes mbeten ndoshta arritja më monumentale e tij. Aty ai nuk synon të konkurrojë tekstin, por ta përkthejë atë në një gjuhë pamore të barasvlershme. Ferri i Dorés është një teatër kozmik dhimbjeje, ku trupat njerëzorë shkrihen në masa anonime vuajtjeje, ndërsa figurat e Dantes dhe Virgjilit shfaqen si dëshmitarë të heshtur. Kompozimet janë të ndërtuara mbi diagonale të forta dhe kontraste ekstreme, duke krijuar ndjesinë e lëvizjes së pandalshme drejt dënimit. Ndryshe nga shumë interpretime moralizuese, Doré e lexon Danten si poet të madh të frikës ekzistenciale, jo vetëm të teologjisë.
Në ilustrimet për Servantesin dhe Don Kishotin, ai shfaq një anë tjetër të gjenialitetit të tij: ironinë tragjike. Don Kishoti i tij nuk është karikaturë, por figurë fisnike në marrëzinë e vet. Trupi i gjatë, i hollë, i shtrembëruar nga era dhe iluzioni, qëndron gjithmonë në kontrast me peizazhin e pafund dhe indiferent. Doré e kupton thelbin e romanit si përplasje mes idealit dhe realitetit, dhe e përkthen këtë përplasje përmes shkallëzimit të figurës njerëzore në raport me hapësirën. Këtu, grotesku dhe sublimja bashkëjetojnë në mënyrë të pazgjidhshme.
Ilustrimet për Edgar Allan Poen janë ndoshta më pak të njohura, por jashtëzakonisht domethënëse për të kuptuar afërsinë shpirtërore mes dy artistëve. Doré gjen te Poe një botë të ankthit të brendshëm, të mendjes së fragmentuar dhe të errësirës psikologjike. Figurat janë të izoluara, arkitekturat shtypëse, dhe drita duket sikur buron nga një burim i paidentifikueshëm, pothuaj halucinant. Këtu, Doré afrohet me simbolizmin e vonë, duke paraprirë zhvillime që arti evropian do t’i përqafonte vetëm dekada më pas.
Te Bajroni, Doré gjen heroin romantik në formën e tij më të pastër: individi rebel, i vetmuar, i përballur me forca që e tejkalojnë. Ilustrimet për veprat bajroniane janë të mbushura me peizazhe madhështore, stuhi, male dhe dete të egra, ku figura njerëzore shfaqet si siluetë, si shenjë e brishtësisë përballë natyrës. Këtu, Doré është piktor i sublimës romantike, në dialog të heshtur me Turnerin dhe Friedrichun, por me mjetet e grafikës.
Kulmi moral dhe simbolik i veprës së tij mbetet Bibla. Ilustrimet biblike të rijnuk janë thjesht fetare; ato janë kozmologjike. Zoti i tij është shpesh një forcë e pakapshme, një prani e ndjerë përmes dritës verbuese ose errësirës absolute. Skenat e Besëlidhjes së Vjetër janë epike, të dhunshme, të mbushura me tension, ndërsa ato të Dhiatës së Re kanë një solemnitet të heshtur, pothuaj tragjik. Krishti i Dorés nuk është sentimental, por i përvuajtur, i vetëdijshëm për fatin e tij.
Një aspekt historik mbresëlënës është fakti se Doré ishte një mrekulli qysh fëmijë. I lindur në Strasburg në vitin 1832, ai bëri shpejt karrierë. Talenti i tij i madh ishte i dukshëm që në fëmijëri, kur ilustroi Komedinë hyjnore në moshën nëntëvjeçare. Në moshën 15-vjeçare botoi albume karikaturash dhe shumë shpejt u bë një nga ilustratorët më të kërkuar në Evropë. Megjithatë, ambicia e tij për t’u pranuar si piktor “serioz” u pengua nga paragjykimet e kohës ndaj ilustrimit si art i dorës së dytë. Ironikisht, sot është pikërisht ilustrimi ai që e ka bërë Dorén të pavdekshëm.
Në retrospektivë, Gustave Doré mund të shihet si një artist kufitar: mes romantizmit dhe simbolizmit, mes letërsisë dhe artit pamor, mes popullaritetit dhe madhështisë tragjike. Vepra e tij nuk kërkon thjesht të shihet, por të lexohet. Ajo është një akt interpretimi, një dëshmi se imazhi mund të mendojë po aq thellë sa fjala.
Në këtë kuptim, Doré mbetet jo vetëm ilustratori i poetëve të mëdhenj, por vetë poeti i errësirës dhe i dritës së gdhendur në dru. /Gazeta “ExLibris”/
