Ekspertët shpjegojnë ushtrimet dhe aktivitetet që ndihmojnë zhvillimin e shëndetshëm të foshnjës gjatë vitit të parë.
Viti i parë i jetës është një nga periudhat më intensive të rritjes dhe zhvillimit në të gjithë jetën e njeriut. Në këtë periudhë truri i fëmijës krijon miliona lidhje të reja nervore dhe përmes lëvizjes, prekjes dhe ndërveprimit me mjedisin ndërton bazat për aftësitë motorike, njohëse dhe emocionale të mëvonshme.
Pikërisht për këtë arsye ushtrimet për foshnjat sipas muajve janë një mjet i rëndësishëm me të cilin prindërit mund të nxisin zhvillimin e rregullt sensorimotor.
Zhvillimi sensorimotor zhvillohet sipas disa ligjshmërive themelore të zhvillimit të sistemit nervor:
▪ zhvillimi cefalokaudal – kontrolli i lëvizjeve zhvillohet nga koka drejt këmbëve
▪ zhvillimi proksimodistal – stabiliteti dhe kontrolli zhvillohen fillimisht në trung, e më pas në gjymtyrë
▪ zhvillimi i stabilitetit para lëvizshmërisë – fëmija fillimisht duhet të stabilizojë një pjesë të trupit dhe vetëm më pas mund të zhvillojë lëvizjen.
Me fjalë të tjera, para se fëmija të fillojë të ulet duhet të zhvillojë stabilitetin e trungut.
Para se të fillojë të ecë duhet të zhvillojë ekuilibrin, koordinimin dhe kontrollin e legenit.
Në vijim paraqitet një përmbledhje e zhvillimit normal sipas muajve, fazave kryesore të zhvillimit si dhe propozime konkrete për aktivitete dhe udhëzime për mënyrën e duhur të mbajtjes së foshnjës, transmeton Telegrafi.
Çfarë është zhvillimi sensorimotor?
Zhvillimi sensorimotor i referohet pjekjes së koordinuar të shqisave (shikimi, dëgjimi, prekja dhe ndjesia e pozicionit të trupit në hapësirë) dhe lëvizjes.
Gjatë vitit të parë fëmija kalon disa faza të rëndësishme:
▪ ngritja dhe kontrolli i kokës
▪ rrotullimi nga shpina në bark dhe anasjelltas
▪ mbështetja në parakrahë dhe pëllëmbë
▪ ulja
▪ zvarritja
▪ ngritja duke u mbajtur te mobiliet
▪ qëndrimi në këmbë dhe ecja.
Është e rëndësishme të theksohet se çdo fëmijë ka ritmin e vet të zhvillimit. Megjithatë ekzistojnë kufij orientues brenda të cilëve priten të shfaqen aftësi të caktuara.
MUAJI I PARË I JETËS
Në muajin e parë fëmija ende mbështetet kryesisht në modele refleksive të lëvizjes që janë të pranishme që në lindje.
Karakteristikat e zhvillimit sensorimotor janë:
▪ trupi është në pozicion fleksioni (duart dhe këmbët të përthyera)
▪ lëvizjet janë të pa koordinuara dhe të vrullshme
▪ koka nuk ka ende kontroll aktiv
▪ në pozicion barkas fëmija ngre kokën për pak dhe e kthen në anë
▪ duart janë kryesisht të mbyllura.
Janë të pranishëm edhe disa refleksë primitivë si refleksi Moro, refleksi i kapjes dhe refleksi i kërkimit.
Ushtrimet për foshnjat nga 1 muaj
Aktiviteti më i rëndësishëm në këtë fazë është qëndrimi në bark.
Rekomandimet janë:
▪ disa episode të shkurtra gjatë ditës
▪ në fillim 1–2 minuta
▪ gradualisht të zgjatet kohëzgjatja.
Qëndrimi në bark forcon muskujt e qafës, shpatullave dhe pjesës së sipërme të shpinës.
Prindërit mund të nxisin zhvillimin edhe duke:
▪ vendosur foshnjën në anë me mbështetje të lehtë
▪ stimuluar butësisht pëllëmbët dhe shputat
▪ folur me foshnjën dhe duke mbajtur kontakt me sy.
Qëllimi është të nxitet aktivizimi i muskujve të qafës dhe kontrolli fillestar i kokës.
Nëse fëmija vazhdimisht e kthen kokën vetëm në një anë, duhet pasur kujdes sepse kjo mund të tregojë për tortikolis.
MUAJI I DYTË I JETËS
Në muajin e dytë fillon të zhvillohet kontroll më i mirë i kokës dhe koordinimi i lëvizjeve.
Karakteristikat e zhvillimit janë:
▪ koka gjithnjë e më shpesh qëndron në vijën e mesme
▪ fëmija fillon të ndjekë objektet me shikim
▪ zgjatet koha e mbështetjes në parakrahë
▪ lëvizjet e duarve bëhen më aktive.
Fëmija gjithnjë e më shumë reagon ndaj zërit të prindërve dhe ndaj stimujve vizualë.
Ushtrimet për foshnjat nga 2 muaj
Në këtë fazë prindërit mund të:
▪ zgjasin kohën e qëndrimit në bark në rreth 20–30 minuta në ditë
▪ nxisin mbështetjen në parakrahë
▪ afrojnë lodrat në vijën e mesme.
Është mirë që herë pas here fëmija të vendoset edhe në anë, sepse ky pozicion nxit zhvillimin e rrotullimit të trungut që më vonë është shumë i rëndësishëm për rrotullimin dhe uljen.
Nëse deri në fund të muajit të tretë fëmija nuk fillon të mbajë kokën më qëndrueshëm në vijën e mesme, rekomandohet konsultimi me specialist.
MUAJI I TRETË I JETËS
Muaji i tretë paraqet një moment të rëndësishëm zhvillimi.
Karakteristikat e zhvillimit sensorimotor janë:
▪ kontrolli i kokës përmirësohet ndjeshëm
▪ foshnja mbështetet më qëndrueshëm në parakrahë
▪ duart hapen më shpesh
▪ foshnja fillon t’i bashkojë duart në vijën e mesme.
Në këtë periudhë fillon të zhvillohet koordinimi sy–dorë.
Ushtrimet për foshnjat nga 3 muaj
Prindërit mund të nxisin zhvillimin përmes:
▪ lojës në vijën e mesme (bashkimi i duarve)
▪ kapjes së lodrave
▪ pozicionit në anë
▪ tërheqjes së lehtë në pozicion gjysmë të ulur me mbështetje.
Është e rëndësishme të theksohet se foshnja ende nuk duhet të ulet vetë.
Nëse kontrolli i kokës nuk është stabil deri në fund të muajit të katërt, rekomandohet një vlerësim nga specialisti (fiziatër).
MUAJI I KATËRT I JETËS
Në muajin e katërt lëvizjet bëhen gjithnjë e më të koordinuara.
Karakteristikat janë:
▪ foshnja mbështetet në pëllëmbë
▪ kap objekte
▪ fillon të rrotullohet nga barku në shpinë
▪ zhvillon stabilitet më të mirë të shpatullave.
Foshnja fillon të eksplorojë trupin e vet dhe shpesh vështron duart e veta.
Ushtrimet për foshnjat nga 4 muaj
Prindërit mund të nxisin zhvillimin përmes:
▪ rrotullimit përmes anës
▪ kapjes së këmbëve
▪ lojës në pozicion barkas
▪ mbajtjes në pozicion anësor.
Ky pozicion forcon muskujt e pjerrët të barkut dhe nxit rrotullimin e trungut.
MUAJI I PESTË I JETËS
Muaji i pestë shënon përparim të madh në kontrollin e trungut.
Karakteristikat janë:
▪ foshnja rrotullohet në të dy drejtimet
▪ fillon të transferojë peshën nga një dorë në tjetrën
▪ përdor më aktivisht këmbët.
Rrotullimi i trungut bëhet një element shumë i rëndësishëm i zhvillimit.
Ushtrimet për foshnjat nga 5 muaj
Prindërit mund të:
▪ vendosin lodrat në anë
▪ nxisin transferimin e peshës
▪ lejojnë shumë kohë për lojë në dysheme.
Në këtë fazë nuk rekomandohet vendosja pasive e foshnjës në pozicion ulur.
MUAJI I GJASHTË I JETËS
Në muajin e gjashtë foshnja zakonisht ka kontroll më të mirë të trungut dhe fillon të përgatitet për ulje dhe lëvizje.
Karakteristikat janë:
▪ rrotullohet në të dy drejtimet
▪ mbështetet në duar të shtrira në pozicion barkas
▪ përpiqet të arrijë lodra jashtë shtrirjes
▪ fillon të ruajë ekuilibrin në pozicion gjysmë të ulur.
Ulja e pavarur zakonisht shfaqet ndërmjet muajit 7 dhe 8, ndërsa kufiri i sipërm konsiderohet muaji 9.
Ushtrimet për foshnjat nga 6 muaj
1. Kalimi nga pozicioni shtrirë në ulje përmes anës
Kjo ushtrim zhvillon rrotullimin e trungut dhe aktivizon muskujt e barkut.
Veprohet kështu:
▪ vendoseni foshnjën në shpinë
▪ ofroni një lodër në anë
▪ nxiteni të rrotullohet në anë
▪ ndihmojeni të ngrihet në pozicion ulur.
2. Nxitja e pozicionit në katër gjymtyrë
Vendoseni foshnjën në bark dhe përkulni lehtë këmbët nën trup. Mund të vendosni dorën poshtë barkut ose një jastëk të vogël.
Kjo ndihmon në zhvillimin e muskujve të:
▪ shpatullave
▪ trungut
▪ ijeve.
3. Arritja e lodrave
Vendosni një lodër pak jashtë shtrirjes së foshnjës.
Kjo ndihmon në zhvillimin e:
▪ koordinimit
▪ planifikimit të lëvizjes
▪ stabilitetit të trungut.
MUAJI I SHTATË I JETËS
Në muajin e shtatë shumica e foshnjave fillojnë të ulen vetë dhe të eksplorojnë hapësirën.
Karakteristikat janë:
▪ ulje e qëndrueshme pa mbështetje
▪ kalimi nga ulja në bark
▪ përpjekje për lëvizje në dysheme
▪ transferim peshe nga një dorë në tjetrën.
Ushtrimet për foshnjat nga 7 muaj
1. Loja në pozicion ulur
Vendosni lodra rreth foshnjës në formë gjysmërrethi.
Foshnja do të përkulet, do të rrotullohet dhe do të kthehet në qendër, duke zhvilluar ekuilibrin e trungut.
2. Lëkundja në pozicionin në katër gjymtyrë
Nëse foshnja qëndron në katër gjymtyrë, nxiteni të lëkundet përpara dhe prapa.
Kjo ushtrim zhvillon:
▪ koordinimin
▪ stabilitetin e shpatullave
▪ përgatitjen për zvarritje.
3. Lëvizja drejt lodrës
Vendosni lodrën rreth 50–80 cm larg foshnjës për ta nxitur të lëvizë drejt saj.
MUAJI I TETË I JETËS
Muaji i tetë është periudha kur shumica e foshnjave fillojnë të zvarriten.
Karakteristikat janë:
▪ zvarritja në katër gjymtyrë
▪ ngritja në pozicion gjunjëzimi
▪ kapja për mobilie.
Zvarritja është shumë e rëndësishme sepse zhvillon:
▪ koordinimin e të dy anëve të trupit
▪ stabilitetin e shpatullave
▪ forcën e trungut
▪ orientimin në hapësirë.
MUAJI I NËNTË I JETËS
Në këtë periudhë foshnja shpesh fillon të ngrihet duke u mbajtur te mobiliet.
Karakteristikat janë:
▪ zvarritje aktive
▪ ngritje në këmbë
▪ ulje e kontrolluar.
MUAJI I DHJETË I JETËS
Në këtë periudhë zhvillohet ekuilibri në pozicion në këmbë.
Karakteristikat janë:
▪ qëndrim në këmbë me mbështetje
▪ ecje anësore përgjatë mobilieve
▪ kontroll më i mirë i gjunjëve dhe ijëve.
MUAJI I NJËMBËDHJETË I JETËS
Disa foshnja në këtë periudhë fillojnë të bëjnë hapat e parë.
Karakteristikat janë:
▪ qëndrim i shkurtër në këmbë pa mbështetje
▪ ulje e kontrolluar
▪ përpjekje për të ecur.
MUAJI I DYMBËDHJETË I JETËS
Në muajin e dymbëdhjetë foshnja është shumë pranë ecjes së pavarur.
Karakteristikat janë:
▪ qëndrim i pavarur në këmbë
▪ hapat e parë
▪ eksplorimi aktiv i hapësirës.
Mosha mesatare e fillimit të ecjes është 12–15 muaj, ndërsa kufiri i sipërm konsiderohet 18 muaj.
Rekomandimet më të rëndësishme për ushtrimet sipas muajve
Zhvillimi i hershëm motorik ndodh natyrshëm përmes lojës dhe lëvizjes.
Megjithatë mënyra se si prindërit e nxisin foshnjën mund të ndikojë shumë në cilësinë e zhvillimit.
1. Lejoni shumë kohë për lëvizje në dysheme
Dyshemeja është hapësira më e mirë për zhvillimin e lëvizjes sepse mundëson:
▪ rrotullimin
▪ zvarritjen
▪ eksplorimin e hapësirës
▪ zhvillimin e ekuilibrit.
2. Filloni herët me qëndrimin në bark
Qëndrimi në bark:
▪ forcon muskujt e qafës
▪ përgatit foshnjën për rrotullim dhe zvarritje
▪ zvogëlon rrezikun e rrafshimit të pjesës së pasme të kokës.
3. Nxisni zhvillimin përmes lojës
Vendosni lodrat pak jashtë shtrirjes së foshnjës për të nxitur:
▪ koordinimin
▪ planifikimin e lëvizjes
▪ forcimin e muskujve.
4. Mos e vendosni foshnjën në pozicione për të cilat nuk është gati
Nuk rekomandohet:
▪ ulja e hershme
▪ qëndrimi i hershëm në këmbë
▪ nxitja e ecjes para kohe.
5. Mos përdorni pajisje për ecje
Pajisjet për ecje nuk rekomandohen sepse mund të ndikojnë negativisht në zhvillimin e ekuilibrit dhe koordinimit.
Kur duhet të konsultoheni me specialist?
Prindërit duhet të kërkojnë këshillë profesionale nëse vërejnë:
▪ kokë të përkulur vazhdimisht në një anë
▪ ngurtësi ose dobësi të theksuar të muskujve
▪ mungesë të kontrollit të kokës pas muajit të katërt
▪ mungesë rrotullimi deri në muajin e gjashtë
▪ mungesë uljeje deri në muajin e nëntë
▪ mungesë përpjekjesh për lëvizje deri në muajin e dhjetë
▪ mungesë ecjeje deri në muajin e tetëmbëdhjetë.
Nëse prindërit kanë ndjesinë se diçka nuk është në rregull, është gjithmonë mirë të konsultohen me pediatrin, neuropediatrin ose fiziatrin. /Telegrafi/